مبانی اجتهاد و تقلید تا قرن ششم هجری و از طریق آثار شیخ طوسی و ابن ادریس حلی، به‌صورت تدریجی تثبیت شد. فقیهان دیگر نیز به تبیین شرایط مجتهد پرداختند و بیان کردند که تقلید، نه‌تنها مجاز، بلکه لازم است.

در این گزارش به مهم‌ترین متون کلاسیک حوزه علمیه تشیع می‌پردازیم؛ آثاری که در هر دوره، چرخشی مهم در دستگاه فقه و اصول فقه ایجاد کرده‌اند.

شیخ عبدالکریم حائری یزدی، بنیان‌گذار حوزه علمیه قم، یکی از تاثیرگذارترین فقهای معاصر شیعه بود. او در دوره‌ای پرآشوب، با سکوتی حساب‌شده و مدیریتی دقیق، روحانیت شیعه را نهادینه و بازسازی کرد. میراث فکری و نهادی او، پایه‌گذار بسیاری از تحولات دینی و سیاسی قرن بیستم ایران شد.

تاریخ حوزه علمیه قم، داستان بازسازی یک نهاد دینی در دل تلاطم‌های سیاسی و اجتماعی ایران معاصر است. از مهاجرت حائری تا نفوذ سیاسی پس از انقلاب، حوزه قم هم صعود کرد، هم دگرگون شد؛ اما در این مسیر، استقلال سنتی، تکثر فکری، و فاصله‌اش با قدرت، آرام‌آرام رنگ باخت.

ناصر مکارم شیرازی، مجتهد و مرجع تقلید شیعه، نویسنده و مفسّرِ قرآن و استادِ درس خارج فقه و اصول در حوزهٔ علمیهٔ قم است.

نواب صفوی از مخالفان فضای محافظه‌کار حاکم بر حوزه بود. در گفت‌و‌گو‌ها و مناظرات درون حوزه همواره از رویکرد محافظه‌کارانه انتقاد می‌کرد. در نهایت نیز او و دوستان همفکرش راهشان را جدا کردند و فداییان اسلام را تشکیل دادند. تشکلی که برخی ترور‌ها علیه حکومت پهلوی را سازماندهی کردند.

شیخ احمد کافی، واعظ و منبری نام‌آشنای دهه‌های چهل و پنجاه ایران، از جمله چهره‌هایی است که نامش با موج جدید احیای مجالس مذهبی، جذب جوانان به دین و نقش‌آفرینی در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی ایران معاصر گره خورده است. او معمار سبکی نوین در تبلیغ دینی بود که توانست با زبانی مردمی و رویکردی اجتماعی، لایه‌های وسیعی از جامعه، به‌ویژه مهاجران شهری پس از انقلاب سفید را به مراکز دینی جذب کند.

آیت‌الله سید محمود طالقانی از محبوب‌ترین روحانیان معاصر عالم تشیع است. وی در بزنگاه‌های تاریخی و سیاسی کشور، همواره صدای آزادی، عدالت و عقلانیت باقی بود و با نگاهی انسانی، توانست میان سنت و نوگرایی پلی بزند و الگویی بی‌بدیل برای دینداری مسئولانه ارائه دهد. میراث اخلاقی طالقانی، همچنان الهام‌بخش آزادی‌خواهان، مصلحان و عدالت‌طلبان ایران است.

بهشتی نقش مهمی در تبیین، گسترش و نهادینه‌سازی مفهوم «اسلام سیاسی» ایفا کرد. برخلاف بسیاری از روحانیون سنتی که نسبت به ورود دین به عرصه قدرت و سیاست نگاهی محافظه‌کارانه داشتند، بهشتی بر این باور بود که اسلام نه تنها توانایی مدیریت جامعه را دارد، بلکه رسالت اصلی آن، سامان دادن به ساختار سیاسی و اجتماعی است.

بر خلاف بسیاری از هم‌لباسانش، شریعت سنگلجی در دوران رضاخان با محدودیت‌های حکومتی مواجه نشد. نه منبرهایش تعطیل شد و نه دارالتبلیغ‌اش مزاحمتی دید. حتی شواهدی از ارتباطات او با رجال دولتی آن زمان در دست است.