اعتراض‌ها به محدودیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، بار دیگر رابطه پرتنش دین و حکومت را در این کشور به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل کرده است؛ رابطه‌ای که ریشه‌های آن به دوران اتحاد جماهیر شوروی بازمی‌گردد. جمیل حسنلی، تاریخ‌نگار سرشناس آذربایجانی، در روایتی مبتنی بر اسناد امنیتی شوروی نشان می‌دهد چگونه حکومت کمونیستی از یک‌سو روحانیون را سرکوب می‌کرد و از سوی دیگر، در دوران جنگ برای بسیج مردم و گسترش نفوذ خود به اسلام متوسل می‌شد.

غروب بیستم اوت ۱۹۴۰، در خانه‌ای دیوارکشیده در جنوب مکزیکوسیتی، مردی که زمانی فرمانده ارتش سرخ و یکی از قدرتمندترین چهره‌های انقلاب روسیه بود، بر کاغذی خم شد تا نوشته‌ای را بخواند. چند لحظه بعد، ضربهٔ کلنگ یخ‌شکن بر سرش فرود آمد و یکی از طولانی‌ترین تعقیب‌های سیاسی قرن بیستم به پایان نزدیک شد.

در سرزمینی که رگه‌های نفتش از اعماق بیابان تا بستر مدیترانه امتداد دارد، شب‌های تابستان نه با روشنایی کولرها، که با تاریکی سهمگین قطعی برق و بوی تند گازوئیل قاچاق گره خورده است. بحران برق لیبی، فراتر از گزارشی فنی، آیینه‌ی تمام‌نمای فروپاشی یک «دولت رانتی» پس از چهل‌سال استبداد، پانزده سال جنگ نیابتی و ظهور اقتصادی زیرزمینی است که از دل کمبود، سود سرشار می‌دزدد؛ روایت کشوری که گازش چرخ صنعت اروپا را می‌چرخاند، اما در خانه‌های فرزندان خود خاموشی مزمن می‌آفریند؟

ما انسان‌ها قرن‌ها تلاش کرده‌ایم خودمان را از باقی موجودات زنده جدا کنیم؛ گویی اخلاق، سیاست، قدرت، فرهنگ و همدلی محصول انحصاری مغز انسان‌اند. اما هرچه دانش نخستی‌شناسی جلوتر می‌رود، این مرز کمرنگ‌تر می‌شود.

ملی‌شدن کانال سوئز در ژوئیه ۱۹۵۶ فقط یک تصمیم اقتصادی نبود؛ آغاز بحرانی بود که مصر جمال عبدالناصر را در برابر بریتانیا، فرانسه و اسرائیل قرار داد.

آدمی از زندان دیوار و میله می‌گریزد، اما زندانی هست که راه فرارش دشوارتر است: جایی که اندیشه، خود، قفل خویش را می‌سازد. چسلاو میلوش این زندان را در اروپای شرقی پس از جنگ دید؛ جایی که نویسندگان و اهل فکر، گاه با شوق و گاه با هراس، زبان و وجدان خود را به قدرتی سپردند که از نخستین روز‌ها چهرهٔ خشنش آشکار بود.

توافق ۱۷ مه ۱۹۸۳ قرار بود به جنگ لبنان و اسرائیل پایان دهد، اما کمتر از یک سال بعد فروپاشید؛ نه به این دلیل که روی کاغذ توافقی ناممکن بود، بلکه چون دولتی که آن را امضا کرده بود، قدرت اجرای آن را نداشت.

جنگ کوزوو در حافظه سیاسی غرب همچنان به عنوان نمونه‌ی کامل و عالی پیروزی با حمله‌ی هوایی است: ناتو ۷۸ روز بمباران کرد، ارتش صربستان عقب نشست و اسلوبودان میلوسویچ اندکی بعد سقوط کرد. روایت کامل این جنگ تصویری پیچیده‌تر پیش چشم می‌گذارد؛ بمباران زمانی نتیجه داد که روسیه از بلگراد فاصله گرفت، احتمال حملهٔ زمینی جدی شد و راهی سیاسی برای عقب‌نشینی گشوده شد. سقوط حکومت نیز شانزده ماه بعد، در خیابان‌های صربستان و با شکاف در دستگاه امنیتی رقم خورد.

جنگ یمن قرار بود با «طوفان قاطعیت» در چند هفته به پایان برسد؛ اما آنچه آغاز شد، یک دهه جنگ، ویرانی و تجزیه بود. عربستان با هدف بازگرداندن دولت عبدربه منصور هادی وارد جنگ شد، اما حوثی‌ها نه‌تنها از میان نرفتند، بلکه با حذف علی عبدالله صالح، تثبیت ساختار قدرت خود و گسترش پیوند با تهران، از یک جنبش شورشی به قدرتی منطقه‌ای تبدیل شدند؛ قدرتی که امروز از سواحل یمن تا باب‌المندب بر یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت جهان سایه انداخته است.

برای فهم قدرت امروز انصارالله باید به صعده بازگشت؛ جایی که احساس حاشیه‌نشینی تاریخی زیدی‌ها، رقابت مذهبی با جریان‌های سلفی و ظهور خانواده حوثی، پایه‌های یک جنبش جدید را ساخت.