رویداد۲۴| آرزو فرشید - اظهارات اخیر احمد علمالهدی، امام جمعه مشهد درباره لزوم «منعطف بودن» در مواجهه با موضوع حجاب و تأکید بر اینکه مسئله اصلی امروز «بیحجابی نیست بلکه برهنگی است»، اگر در خلأ شنیده میشد، میتوانست نشانهای از بازنگری، عقلانیت یا حتی درک شرایط اجتماعی باشد، اما این سخنان وقتی کنار مواضع صریح و تند او تنها یک هفته قبل قرار میگیرد، بیش از آنکه نشانه تحول فکری باشد، بوی عقبنشینی اضطراری میدهد.
علمالهدی دوم آبانماه با صراحت گفته بود که حفظ انسجام ملی نباید به قیمت عقبنشینی از دین تمام شود؛ اینکه نهی از منکر تعطیل شود یا پیگیری حجاب کنار گذاشته شود تا جامعه آرام بماند، از نظر او «حرف درستی نیست». در آن موضعگیری، دین خط قرمز و برتر از هر موضوعی حتی انسجام ملی بود.
حالا چه اتفاقی افتاده که در فاصله یک هفته، همان چهره از «اصرار بر حجاب» به لزوم «مدارا، انعطاف و هوشیاری» در موضوع حجاب رسیده است؟!
پاسخ را باید بیرون از حوزه فرهنگ جستوجو کرد؛ در اقتصادی که شتاب سقوطش دیگر قابل کتمان نیست. در همین روزها، قیمت ارز، طلا و سکه با سرعتی هشداردهنده بالا رفت؛ تا جایی که حتی خود علمالهدی نیز نسبت به تبعات معیشتی آن هشدار داد. اینبار، اما مسئله فقط فشار اقتصادی نیست؛ مسئله رسیدن معیشت به نقطهای است که دیگر نمیشود با وعده، سکوت یا انکار از کنارش عبور کرد.
بیشتر بخوانید: دژاوو دی ماه ۹۶ | تغییر تاکتیک رسانههای حاکمیتی در مواجهه با اعتراضات چه معنایی دارد؟
همزمان، اعتراضات بازاریان و کسبه در تهران آغاز شد؛ اعتراضاتی که چهار، پنج روز آن گذشته و به سایر شهرها و اقشار از جمله دانشگاههای نیز سرایت کرده است. کیهان و برخی رسانههای اصولگرا این اعتراضات صنفی و محدود توصیف کرده و طبق معمول دست بیگانه و دشمن و موساد را در آن پررنگ میبینند؛ واکنشها از سوی مقامات دولتی به این اعتراضات، اما نشان میدهد که در سطوح عالی نگرانی جدی در ایجاد شده و آقایان دریافتهاند که جان ملت واقعا به لب رسیده است.
در یکی دو سال گذشته، بارها از سوی تحلیلگران و حتی برخی چهرههای درون حاکمیت گفته شد که اصلاح اقتصادی زمانبر است و نمیتوان در کوتاهمدت معجزه کرد. بنابراین، اگر قرار است جامعه آرام بماند و نارضایتی انباشته نشود، باید از مسیر گشایشهای اجتماعی وارد شد؛ از رفع فیلتر گرفته تا عبور از مسئله حجاب.
این توصیهها، اما یا شنیده نشد یا جدی گرفته نشد. حتی عدم اجرای قانون حجاب نیز نه از سر تساهل اجتماعی، بلکه بهدلیل تصمیم شورای عالی امنیت ملی بود؛ یعنی نگرانی از تبعات امنیتی. اگر چنین نگرانیای وجود نداشت، همانطور که شاهد برخورد با کافهها، کنسرتها و تداوم فیلترینگ هستیم، این قانون هم بیتعارف اجرا میشد.
جنگ ۱۲روزه و ضرورت انسجام ملی، برای مدتی کوتاه فضا را نرمتر کرد؛ اما خیلی زود، همهچیز به ریل قبلی بازگشت. حالا، اما شوک اقتصادی تازه، دوباره مسئله «آرامسازی جامعه» را به اولویت تبدیل کرده است.
در همین چارچوب است که میتوان همزمانی چند اتفاق را معنادار دید: از تغییر رئیس بانک مرکزی درست بعد از شروع اعتراضات، تا توییت محمدعلی ابطحی که گفت میشد این تصمیم را قبل از آمدن مردم به خیابان گرفت، یا تاکید حسام الدین آشنا بر اینکه «اگرشورش را بدبیاورید، شورش میشود» و حالا چرخش آشکار علمالهدی در حوزه حجاب.
بیشتر بخوانید: علم الهدی: اگر دختری در مقابل دانشجویان پسر دوچرخهسواری کند، طبق فتوا حرام است
به نظر میرسد طیفی که علمالهدی آن را نمایندگی میکند، بعد از شوکهای اخیر به این جمعبندی رسیده که باید جایی بالاخره عقب نشست و دل جامعه را به دست آورد؛ یا دستکم زمان خرید. عقبنشینی لفظی در حوزه حجاب نیز قطعا کمهزینهترین گزینه است؛ به خصوص که جامعه در این زمینه عملاً مسیر خودش را رفته و خیابانها مدتهاست شکست مواضع تند و تیز آقای علم الهدی را نشان میدهد.
واقعیت این است که «آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت». جامعه امروز، جامعه یکی دو سال قبل نیست. مردم دیگر دغدغه خانهدار شدن، سفر خارجی یا تعویض خودرو ندارند؛ دغدغه جدی آنها تأمین غذا، دارو و حداقلهای زندگی است. نارضایتی اقتصادی آنقدر عمیق شده که با چند جمله نرمتر درباره حجاب فروکش نمیکند؛ بهویژه وقتی معلوم نیست این تغییر لحن اصلاً به سیاست عملی منجر شود یا نه.
تجربه سالهای اخیر به جامعه آموخته که حتی بدون عقبنشینی رسمی مسئولان، گذر زمان و پافشاری اجتماعی میتواند مسیر را تغییر دهد. وضعیت فعلی حجاب در خیابانها، خود گواه همین واقعیت است. بنابراین، امتیاز دادن دیرهنگام و صرفاً در سطح گفتار، نه اعتماد میسازد و نه خشم انباشته را تخلیه میکند.
بر همین اساس چرخش علمالهدی بیش از آنکه نشانه تحول فکری باشد، علامت اضطراب سیاسی در برابر جامعهای عصبانی و اقتصادی ازهمگسیخته است. این عقبنشینی اگر به سیاستی روشن، پایدار و ملموس تبدیل نشود، تنها یک مُسکن کوتاهمدت خواهد بود؛ آن هم برای دردی که مدتهاست از مرحله مسکن گذشته است.