رویداد۲۴| در سالهای اخیر، یکی از الگوهای تکرارشونده در پوشش رسانههای انگلیسیزبان درباره خاورمیانه، طرح اتهام «استفاده از سلاح شیمیایی علیه معترضان یا غیرنظامیان» در کشورهایی مانند سوریه و ایران است؛ الگویی که صرفنظر از صحت یا سقم ادعاها، کارکردی فراتر از اطلاعرسانی صرف داشته و به ابزاری برای شکلدهی افکار عمومی جهان و هموار کردن مسیر تصمیمهای سخت در واشنگتن تبدیل شده است.
تجربه تاریخی نشان میدهد که چنین روایتهایی، بهویژه زمانی که با تصاویر احساسی، گزارشهای میدانی غیرقابلراستیآزمایی و استناد به منابع نامشخص همراه میشوند، میتوانند بهسرعت افکار عمومی غرب را به سمت پذیرش گزینه نظامی رهبران سیاسیشان سوق دهد.
بیشتر بخوانید:
کدام نمایندگان مجلس پای نامه ساخت سلاح هستهای را امضا کردند؟
آنچه در روزهای اخیر در رسانههای انگلیسیزبان، از لسآنجلس تایمز تا اورشلیم پست، درباره ادعای استفاده از سلاح شیمیایی در ایران علیه معترضان منتشر شده، شباهت زیادی به خط خبری دارد که همین رسانهها در سال ۲۰۱۸ درباره حکومت بشار اسد دنبال میکردند؛ تکرار سناریویی که در نهایت به توجیه حملات نظامی سنگین و فراگیر انجامید.
در مورد سوریه، این الگو بارها تکرار شد. از سالهای ابتدایی بحران، هر بار که توازن میدانی به سود دولت دمشق تغییر میکرد یا بنبستی سیاسی شکل میگرفت، موجی از گزارشها درباره حملات شیمیایی منتشر میشد. این گزارشها، حتی پیش از تکمیل تحقیقات نهادهای بینالمللی، به تیتر اول رسانههای جریان اصلی غرب تبدیل میشدند و مقامات آمریکایی و اروپایی نیز با استناد به آنها از «عبور از خط قرمز» سخن میگفتند. نتیجه این روند، حملات محدود اما معنادار نظامی آمریکا و متحدانش به سوریه بود؛ حملاتی که بیش از آنکه موازنه جنگ را تغییر دهند، کارکردی نمادین و بازدارنده داشتند و پیام سیاسی روشنی ارسال میکردند.
هفته گذشته چند رسانه انگلیسیزبان گزارشهایی با ادعای استفاده از سلاح شیمیایی علیه اعتراضات در ایران منتشر کردند. نیوزویک در گزارشی به نقل از یک نماینده سابق مجلس بریتانیا مدعی شد که ایران ممکن است از «مواد شیمیایی سمی» برای سرکوب اعتراضات هفتههای اخیر استفاده کرده باشد.
بر اساس این گزارش، بیل رامل، نماینده سابق مجلس بریتانیا، در گفتوگو با شبکه GB News مدعی شد که «گزارش معتبری» را دیده است که جزئیات بدرفتاری شدید با بازداشتشدگان را شرح میدهد. او گفت: «مردم معتقدند نوعی ماده شیمیایی سمی علیه معترضان استفاده شده که باعث شده برخی مجروحان چند روز بعد جان خود را از دست بدهند.»
رامل در گفتوگو با نیوزویک تأکید کرد که این گزارش از «منابع معتبر ایرانی-کرد» به دست آمده است. با این حال، خود نیوزویک نیز تصریح کرده که این ادعاها هنوز تأیید نشده و وزارت امور خارجه ایران برای اظهار نظر در این باره پاسخ نداده است.
وبسایت سازمان مجاهدین خلق _که احتمالا ریشه و سرآغاز این ادعاهاست_هفته گذشته گزارشی با محوریت ادعای «استفاده از عوامل شیمیایی و شبهنظامیان خارجی علیه معترضان» منتشر کرد. در این گزارش، همان ادعاهای مطرحشده از سوی بیل رامل تکرار شده و استفاده احتمالی از «مواد ممنوعه» بهعنوان نقض آشکار کنوانسیون سلاحهای شیمیایی معرفی شده است.
نیویورک پست، نشریه دسته راستی آمریکا نیز با استناد به اظهارات بیل رامل در GB News همین خط خبری را ادامه داد و نوشت که گزارشهای تأییدنشدهای از استفاده از مواد شیمیایی سمی علیه معترضان وجود دارد. این رسانه همچنین به تصاویری تأییدنشده در شبکههای اجتماعی اشاره کرده که نیروهای امنیتی را با لباسهای محافظ شیمیایی نشان میدهد.
نیویورک پست در ادامه به گزارشی از ایران اینترنشنال استناد کرده و مدعی شده که سپاه پاسداران در حال توسعه سلاحهای بیولوژیکی و شیمیایی است؛ گزارشی که تاکنون هیچ نهاد رسمی یا بینالمللی آن را تأیید نکرده است. این رسانه همچنین به وقایع سال ۲۰۲۲ و ادعای مشاهده «گاز سبز ناشناس» در برخی اعتراضات اشاره کرده، بدون آنکه منشأ یا ماهیت این گازها مشخص شده باشد.
از زمان قطع منابع مالی عربستان سعودی برای شبکه ایران اینترنشنال و نزدیکی این رسانه به محافل اسرائیلی، این شبکه بیش از اینکه به یک رسانه با رسالت خبررسانی درست شباهت داشته باشد، تبدیل به اتاق جنگ علیه جمهوری اسلامی شده است؛ یک راستی آزمایی ساده بخشهای خبری این رسانه شما را به سرعت نسبت به دروغین بودن بخش مهمی از اخبار این شبکه قانع خواهد کرد.
در شرایطی که بهدلیل قطعی اینترنت، تولید محتوای رسانهای درباره ایران با اتکا به منابع محدود انجام میشود، گزارش لسآنجلس تایمز از همه عجیبتر به نظر میرسد. این رسانه در برنامهای با عنوان «مستقیم سر اصل مطلب»، ادعا کرده است که ایران در حمله موشکی سال ۱۳۹۸ به پایگاه عینالاسد از عوامل سمی استفاده کرده است.
لس آنجلی تایمز در گزارشی تصویری و مبسوط به بررسی ادعای نظامی استفاده ایران از سلاح شیمایی در حمله موشکی ایران به عین الاسد در سال ۱۳۹۸ پرداخته است. در این گزارش آمده است که «سوابق نظامی بهدستآمده نشان میدهد نیروهای آمریکایی در این حمله در معرض عوامل سمی، از جمله تشعشعات، قرار گرفتهاند.» لسآنجلس تایمز مدعی است که شماری از نظامیان آمریکایی حاضر در این پایگاه، سالها بعد دچار آسیبهای مغزی و سرطان شدهاند.
بیشتر بخوانید:
آمریکا اصابت ۱۰ موشک به عین الاسد را تایید کرد
۳ نظامی آمریکایی در عین الاسد کشته شدند +فیلم
سخنگوی کاخ سفید: اگر معلوم شود حمله به عین الاسد مورد حمایت ایران بوده، به آن پاسخ خواهیم داد
در این گزارش گفته شده است که «شش سال پس از این حمله، اعضای ارتش ایالات متحده که در آن دخیل بودند، اکنون با آسیبهای مغزی ناشی از ضربه و سرطانهای نوظهوری که آنها را ناشی از ذرات سمی میدانند، دست و پنجه نرم میکنند.
در خلال این گفتوگو و گزارش که بالغ بر ۴۰ دقیقه است، کاترین هریج، تهیه کننده و مجری برنامه با سرهنگ دوم بازنشسته ال جانسون و سرتیپ بازنشسته ارتش، ال برادبنت، مصاحبه میکند. هریج از این دو بازنشسته نظامی در خلال گفتوگو سوال مهمی طرح میکند: «آیا وزارت جنگ، اداره امور کهنه سربازان، آیا اعضای خدماتی که مورد حمله قرار گرفتهاند را غربالگری میکنند؟ در حال حاضر، هیچ برنامه نظارتی سازمانیافتهای برای سربازانی که در طول آن حمله در محل بودند، وجود ندارد»
پاسخ نظامی بازنشسته آمریکایی «ال جانسون» از سوال هم مهمتر است: من با کنگره، اداره امور کهنه سربازان و مرکز تحقیقات آسیبهای مرتبط با جنگ تماس گرفتهام. قبلاً در حالی که هنوز یونیفرم میپوشیدم، از طریق زنجیره فرماندهی خود تماس گرفتهام و این مسیر بسیار دشواری برای عبور از چنین اتفاقی است. آیا این کاری است که دولت ترامپ میتواند در حال حاضر انجام دهد؟ قطعاً»
ال جانسون در این گفتوگو و در بخش دیگری به مجری برنامه درباره یکی از سربازان حاضر در عین الاسد میگوید که خودکشی کرده است: «بر اساس سوابق دادگاه، این سرباز جوان، جیسون کویدکوا، در نتیجه حمله ایران به پایگاه، دچار آسیب مغزی تروماتیک و همچنین اختلال استرس پس از سانحه تشخیص داده شد؛ و در دادخواست، شما یک متخصص شناخته شده ملی دارید که میگوید خودکشی جیسون ناشی از حمله ایران بوده است»
ماجرای این روایت سازیها به سالها پیش برمی گردد؛ در آوریل ۲۰۱۸، رسانههای انگلیسیزبان از حمله شیمیایی در شهر دوما سوریه خبر دادند؛ حملهای که به کشته شدن دهها غیرنظامی نسبت داده شد و بلافاصله به حملات نظامی آمریکا، بریتانیا و فرانسه انجامید. با این حال، یک سال بعد ایمیلهای داخلی سازمان منع سلاحهای شیمیایی (OPCW) که توسط ویکیلیکس منتشر شد، تردیدهای جدی درباره نحوه تنظیم گزارش نهایی این سازمان ایجاد کرد.
۵ سال قبل از آن نیز گزارش دیگری مبنی بر حمله شیمایی اسد علیه منطقه دیگری از مخالفان منتشر شده بود و سازمان بین المللی بعد از تحقیقات اصل انجام حمله شیمیایی در ۲۰۱۳ را تایید کردند. بعد از انتشار گزارشهای دیگر در ۲۰۱۸ مبنی بر استفاده سلاح شیمیایی فضای جدیترین ایجاد شد. امانوئل مکرون، رئیسجمهوری فرانسه همان زمان اعلام کرد که اسنادی در دست دارد که ثابت میکند حکومت بشار اسد به دوما در غوطه شرقی حمله 'شیمیایی' کرده و فرانسه این گزارش محرمانه را از طبقهبندی خارج کرده و در اختیار رسانهها قرار دادهاست.
۱۴ آوریل ۲۰۱۸، حدود ساعت ۴ صبح به وقت سوریه، ایالات متحده آمریکا، انگلیس و فرانسه با ادعای وقوع حمله شیمیایی در دوما، یک سری حملات هوایی علیه چند مرکز دولتی سوریه انجام دادند. ظاهراً در این حمله موشکی سه نقطه در سوریه اعم از یک مرکز تحقیقاتی در نزدیکی دمشق و زرادخانه شیمیایی ارتش سوریه در حُمص هدف قرار گرفته بود.
دو سال بعد، اما مستندات دیگری نیز افشا شد. سال ۲۰۱۹ ایمیلهای داخلی سازمان منع استفاده از سلاحهای شیمیایی توسط ویکی لیکس افشا شد که ادعای غرب دربارهٔ نقش بشار اسد در این حمله را بیش از پیش زیر دچار تردید میکرد.
در این ایمیلها، شماری از کارشناسان OPCW نسبت به سرکوب یا دستکاری شواهد ابراز نگرانی کرده و تأکید داشتند که میزان کلر یافتشده با استفاده نظامی از این گاز همخوانی ندارد. نکته قابل توجه آنکه در زمان طرح این ادعاها، اینترنت سوریه نیز بعد از اعتراضات خیابانی علیه اسد قطع شده بود؛ وضعیتی مشابه آنچه امروز در ایران دیده میشود.
نقش رسانهها در این فرآیند کلیدی است. رسانههای انگلیسیزبان، بهدلیل طیف گستره مخاطبان و نفوذ در میان نخبگان سیاسی، عملاً به واسطهای میان روایتهای میدانی و تصمیمسازی در کنگره آمریکا تبدیل میشوند. گزارشهایی با ادبیات قاطع درباره «استفاده از سلاح شیمیایی علیه معترضان» بار اخلاقی سنگینی بر دوش سیاستمداران میگذارد و مخالفت با اقدام نظامی را بهمثابه بیتفاوتی نسبت به نقض حقوق بشر یا حتی همدستی با «جنایت» جلوه می دهد؛ فشاری که بهویژه بر نمایندگان کنگره تأثیرگذار است.
در مورد ایران نیز، اگرچه تاکنون ادعاهای مربوط به استفاده از سلاح شیمیایی به سطح روایتسازی ها قبل از حمله به سوریه نرسیده، اما طرح چنین گزارههایی در برخی رسانههای انگلیسیزبان، نشاندهنده تلاش برای بازتولید همان الگو است. این روایتها معمولاً در بستر اعتراضات داخلی شکل میگیرند و با ادبیاتی احساسی، تصویر حکومتی را ترسیم میکنند که از «ابزارهای ممنوعه» علیه شهروندان خود استفاده میکند.
حتی اگر این ادعاها بعداً تأیید نشوند یا با تردیدهای جدی مواجه شوند، اثر اولیه خود را گذاشتهاند: شکلدهی به ذهنیت افکار عمومی و آمادهسازی زمین برای تصمیمهای سختتر.
نکته مهم اینجاست که در سیاست خارجی آمریکا، افکار عمومی و کنگره نقش مکمل یکدیگر را ایفا میکنند. رسانهها با برجستهسازی یک بحران انسانی، افکار عمومی را حساس میکنند و این حساسیت، به فشار بر نمایندگان کنگره تبدیل میشود. کنگره نیز، چه از طریق تصویب قطعنامهها و چه از طریق اعمال فشار سیاسی بر دولت، مسیر اقدام نظامی یا تحریمهای شدیدتر را هموار میکند. در چنین چرخهای، روایت رسانهای نه صرفاً بازتاب واقعیت، بلکه بخشی از فرآیند تصمیمسازی است.
از سوی دیگر، طرح مکرر اتهام استفاده از سلاح شیمیایی، بهنوعی مشروعیتسازی پیشینی برای اقدام نظامی محسوب میشود. وقتی افکار عمومی قانع شوند که یک دولت از خطوط قرمز اخلاقی عبور کرده، حمله نظامی دیگر نه بهعنوان تجاوز، بلکه بهمثابه «اقدام بشردوستانه» یا «مداخله مسئولانه» معرفی میشود.
در نهایت، تجربه عراق، لیبی و سوریه نشان میدهد که روایت «سلاح شیمیایی» یکی از مؤثرترین ابزارها برای مشروعیتبخشی پیشینی به اقدام نظامی است. به همین دلیل، حساسیت نسبت به صحتسنجی این ادعاها و استقلال تحقیقات بینالمللی اهمیتی دوچندان دارد؛ چراکه یک گزارش رسانهای میتواند جرقه بحرانی شود که هزینههای انسانی و سیاسی آن، بسیار فراتر از تیترهای اولیه است.
در این میان، قطع اینترنت ایران در حدود دو هفته گذشته، فضا را برای برتری این روایتها مهیا کرده است؛ روایتهایی که خطر آنها، شاید کمتر از وصل بودن اینترنت نبوده و نیست.