رویداد۲۴| ماههای پایانی سال بازار فریلنسرهایی که در داخل کشور فعالیت میکنند، داغ میشود و درآمدزایی این قشر به اوج میرسد. اما فریلنسرها امسال برخلاف سالهای قبل به دلیل قطع کامل اینترنت در ۱۸ دیماه و تداوم اختلالهای شبکه با افت قابلتوجه تقاضا، تکمیل و تحویل پروژهها و در نهایت درآمد مواجه شدند. فریلنسرهایی هم که با کارفرماهای خارج از کشور همکاری میکنند، با قطع کامل درآمد، بیکاری مستقیم، ناتوانی در انجام کارهای فنی، فسخ همکاریهای بینالمللی، سقوط معیشتی، ناامیدی عمیق و مهاجرت دستوپنجه نرم میکنند؛ وضعیتی که فعالان این حوزه از آن بهعنوان «فریز فریلنسرها» یاد میکنند و از نظر آنها، حتی با برگشت اینترنت به وضعیت قبل از ۱۸ دیماه، این احتمال بیش از پیش افزایش مییابد که فریلنسرهای ایرانی به مهاجرت و تغییر شغل فکر کنند.
به نقل از دنیای اقتصاد، فریلنسری یا همان آزادکاری در ایران سالهاست با موانع زیادی از جمله اختلال و قطع اینترنت، رشد ناپایدار، نبود حمایت قانونی و چارچوب کار، وابستگی به ابزارهای خارجی و وضعیت درآمدی متزلزل درگیر است. آمارهای رسمی از تعداد و درآمد جامعه فریلنسر در کشور وجود ندارد و طبق اطلاعات یکی از بزرگترین سایتهای فریلنسینگ ایران، بیش از یکمیلیون فریلنسر در این پلتفرم فعالیت دارند. هر چند برآوردهای رسمی در این زمینه وجود ندارد، اما با احتساب کاربران سایر پلتفرمها و افرادی که خارج از سایتها کار میکنند، این رقم افزایش مییابد. از طرف دیگر، درآمد این قشر در ایران نیز متغیر است، برآوردهای رسمی از آن منتشر نشده و به مولفههایی همچون مهارت، تجربه، نوع پروژه و بازار هدف بستگی دارد.
با این حال، تخمینهایی در این خصوص از بین ۱۵ تا ۲۵میلیون تومان در ماه یا ۷۰میلیون تومان برای افراد باتجربه مطرح میشود. در حالی درآمدهای فریلنسرهای ایرانی به دلیل کمبود پروژههای ثابت و بلندمدت، محدودیت دسترسی به پروژههای بینالمللی و توان پایین کسبوکارهای داخلی برای پرداختهای بالا عمدتا ناپایدار است که فریلنسرها در سایر کشورها از قرارداد رسمی، حقوق مشخص و حمایت صنفی و قانونی برخوردارند. جدا از به رسمیت شناختهنشدن فریلنسری در ایران، پاشنه آشیل ریسک این شغل به اختلال و محدودیتهای اینترنت در کشور برمیگردد. از این جهت که در دنیا، کیفیت اینترنت اکثرا بالا، محدودیت تقریبا صفر و دسترسی به ابزارهای بینالمللی آزادانه است. اما در ایران، اینترنت نقش حیاتی دارد و هر قطعی طولانی، به معنای توقف فریلنسینگ است.
در حالی اخیرا در آذرماه با دستورالعمل سازمان فناوری اطلاعات ایران و همکاری سازمان نظام صنفی رایانهای، فریلنسری در چارچوب «اقتصاد دیجیتال کشور» وارد یک مرحله رسمی شد که در ۱۸ دیماه با قطع کامل و سراسری با تهدیدی وجودی مواجه شدند و همانند سایر کسبوکارهای اینترنتی در حالت اضطرار و بقا قرار گرفتند. قطع اینترنت نه تنها فعالیت فریلنسرها را متوقف کرد، بلکه درآمد، اعتماد و آینده شغلی آنها را هم تهدید کرد. براساس اظهارات یکی از فعالان فریلنسر در داخل کشور، حجم پروژهها در یک پلتفرم فریلنسینگ در روزهای اول قطع اینترنت تا ۹۶ درصد کاهش یافت. حتی با بازگشت محدود و پر اختلال اینترنت نیز، فعالیتها به ۲۰ تا ۳۰ درصد میانگین ماه قبل رسیده است. همچنین، بیشترین ضربه به حوزههای مرتبط با اینستاگرام (ادمین، طراحی پست و ریلز)، تولید محتوا، سئو و برنامهنویسی وارد شده است. برخی فعالیتها در این حوزه نیز تقریبا به صفر رسیدهاند. از طرف دیگر، قطع اینترنت باعث توقف دسترسی به GitHub، موتورهای جستوجو و ابزارهای هوش مصنوعی شده و راندمان کاری فریلنسرها کاهش شدیدی یافته است. اختلال پیامک و DNS نیز ورود کاربران به پلتفرم را دشوار کرده است. همچنین، ارتباط فریلنسرها با کارفرماهای خارج از کشور قطع شده و پروژههای ارزی معلق یا لغو شدهاند.
آمارهای دیگر هم نشان میدهد که حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد از کل شاخصهای فریلنسری در ۲۰ روز قطع کامل اینترنت کاهش یافته است. مهمترین این شاخصها، ثبت پروژه و همچنین ثبتنام فریلنسرها بود. پیش از این، بهطور روزانه حدود دو تا سه هزار فریلنسر در یکی از سایتهای مطرح فریلنسینگ ثبتنام میکردند، اما در مقاطعی با قطع پیامکها بخشی از کاربران حتی امکان ورود به سایت را هم نداشتند. برآوردها بیانگر این است که در آن بازه ۲۰ روزه، حدود ۳۰ هزار فریلنسری که بالقوه میتوانستند در پلتفرم ثبتنام کنند، عملا از این فرصت جا ماندند و تحقق درآمدهای احتمالی هم از بین رفت. اینها بخشی از صحبتهای حسین اسماعیلی، مدیرعامل یکی از پلتفرمهای فریلنسری درباره وضعیت فریلنسرها در دوران قطع کامل و تداوم اختلالهای شدید اینترنت است. او همچنین توضیح داد: «شاخصهای مرتبط با فریلنسری هنوز به وضعیت قبل از غیرعادی شدن شرایط بازنگشتهاند و میتوان گفت بهطور متوسط در حدود ۷۰ درصد سطح پیشین خود قرار دارند.
یکی از مهمترین شاخصهای سایت ما که هنوز هم به وضعیت نرمال قبل از بحران بازنگشته، شاخص «محل انجام پروژه» بهویژه از سمت کارفرماست؛ این شاخص همچنان بیش از ۸۰ درصد کاهش را نشان میدهد. مساله اصلی اینجاست که کارفرما، بهعنوان کسی که کسبوکار دارد، وقتی میبیند چشمانداز فعالیت اقتصادی در ایران هر روز مبهمتر میشود، بهطور طبیعی تعداد پروژههایی که اجرا میکند یا به پلتفرم میآورد کاهش پیدا میکند. اما اکنون، حتی بعد از گذشت بیش از یک ماه، تعداد کارفرماهای فعال روزانه بهسختی از ۳۰ نفر عبور کرده است.» او در ادامه به افزایش بسیار شدید اختلافات و داوری پروژهها در یک ماه گذشته اشاره و بیان کرد: «کارفرماها شکایت میکنند که پروژه در موعد مقرر تحویل نشده و فریلنسرها نیز عنوان میکنند که به دلیل شرایط موجود، امکان انجام تعهداتشان را نداشتهاند.
شاخص داوری و اختلافات پروژهها بیش از ۵۰۰ درصد افزایش داشته و این موضوع بار سنگینی را بر سیستم داوری ما تحمیل کرده است. در بسیاری از این موارد، واقعا نمیتوان بهسادگی تشخیص داد که مقصر کارفرماست یا فریلنسر. همین مساله باعث افزایش تعداد پروندهها، شکایتها و حتی مراجعات قضایی شده است. در حال حاضر، چندین نامه قضایی برای ما ارسال شده که در آنها درخواست ارائه اطلاعات فریلنسرها مطرح شده است. این حجم از تنش و اختلاف، در یک ماه گذشته بهشدت افزایش یافته و بهقدری دامنهدار شده که هرچه بیشتر توضیح داده شود، ابعاد جدیدتری از مشکل آشکار میشود.»
کاهش قابلتوجه تعداد پروژههای فریلنسری عملا بخش بزرگی از فریلنسرها را بیکار میکند. بهعنوان مثال، اگر تعداد پروژهها به ۱۰مورد برسد، طبیعتا دهها یا حتی صدها فریلنسر از چرخه کار خارج میشوند. حسین اسماعیلی با بیان این مطلب از بیکاری فریلنسرهای مناطق محروم ابراز نگرانی کرد و گفت: «طبق گزارشهایی که در دو سال گذشته منتشر کردهایم، ۳۷ تا ۳۸ درصد فریلنسرهای پلتفرم از مناطق کمبرخوردار میآیند. این موضوع برای من بسیار آزاردهنده است، چون پلتفرم فریلنسینگ برای بسیاری از این افراد، عملا تنها منبع درآمد محسوب میشود. هرچند برخی از آنها در دستههایی فعالیت میکنند که ذاتا درآمدزایی کمتری دارد، اما همین درآمد محدود هم برای معیشتشان حیاتی است.»
او در بخش دیگری از صحبتهای خود به تشدید مهاجرت فریلنسرهای ایرانی تحتتاثیر قطع اینترنت و ریسکهای فعالیت در ایران اشاره و بیان کرد: «شخصا حدود ۴۰تا۵۰ فریلنسر حرفهای را میشناسم که بهصورت گروهی به ترکیه مهاجرت کردهاند، یک ساختمان بزرگ اجاره کردهاند و از همان ابتدای این اتفاقات، دیگر هیچ پروژهای در سایت ما انجام ندادهاند. عملا تصمیمشان را گرفتهاند و بعید میدانم در چند ماه آینده بازگشتی داشته باشند. این فقط یک نمونه کوچک از یک واقعیت بزرگتر است؛ ما در حال از دست دادن فریلنسرهای حرفهای هستیم، فریلنسرهایی که طی حدود ۱۵ سال، برای تربیت و جذب آنها زحمت زیادی کشیده شده است.» از سوی دیگر، به گفته این فعال حدود یکمیلیون و ۵۰۰هزار فریلنسر متخصص در پلتفرم فعالیت داشتهاند، اما امروز تعداد فریلنسرهای فعال نهتنها افزایش پیدا نمیکند، بلکه بهطور مستمر در حال کاهش است. این وضعیت بهخودیخود یک پیام هشدار جدی برای سرمایهگذاران داخلی است که این حوزه دیگر چشمانداز روشنی برای سرمایهگذاری ندارد. امروز تقریبا هر کسی که در این فضا فعال است، به فکر مهاجرت افتاده است.
بررسی روایتهای برخی فریلنسرها در بخش کامنت رسانهها نیز موج شدیدی از ناامیدی عمیق، مهاجرت و گسست اجتماعی را نشان میدهد. اغلب فریلنسرها از مهاجرت نکردن در سالهای اخیر ابراز پشیمانی میکنند، مهاجرت را بهعنوان تنها راه میدانند و احساس قربانی شدن دارند. از دیگر مشکلات این روزها که فریلنسرها به آن اشاره کردهاند، میتوان به قطع کامل درآمد و بیکاری مستقیم اشاره کرد. برنامهنویسها، طراحها و تولیدکنندگان محتوا که مستقیما به اینترنت بینالملل وابسته هستند، با قطع اینترنت عملا به دلیل لغو قراردادها و توقف پروژهها از چرخه کار خارج شدند. یک فریلنسر در این خصوص نوشته است: «شش ماه است که با ۹ نفر شروع به راهاندازی و فعالیت یک اپلیکیشن استریم فیلم در یک کشور کردیم، اما در حال حاضر کاملا بیکار و ماهانه ۴۸۰ دلار هزینه سرور متحمل شدیم.» یک فریلنسر دیگر هم که تولیدکننده ویدئو است، از بیکار شدن به دلیل قطع اینترنت و عدم ارتباط با کارفرماهایش که خارج از کشور هستند، گفته است.
همچنین، از آنجا که بخش عمدهای از فریلنسرهای داخل کشور با کارفرماهای سایر کشورها همکاری میکنند، تبعات قطع اینترنت برای آنها صرفا به بیکاری محدود نشده؛ بلکه به همکاریهای بینالمللی و اعتبار حرفهای آنها نیز آسیب رسانده است. شرمندگی حرفهای، ترس از فسخ همکاریهای بلندمدت و نگرانی از آینده شغلی گریبان این دسته از فریلنسرهای ایرانی را گرفته است. یک فریلنسر در این خصوص نوشته است: «ماه اول همکاریام با کارفرمای خارجی بود و برای حسن نیت پول ماه اول را پرداختند، اما بعد از قطع اینترنت فقط توانستم چندبار عذرخواهی کنم.» یک فریلنسر دیگر هم از اینکه همکاری چهار سالهاش با کارفرماهای خارجی قطع شود، ابراز نگرانی کرده است.
تشدید بیکاری، ناامیدی و مهاجرت
از طرف دیگر، حتی فریلنسرهایی که قراردادشان هنوز لغو نشده، در انجام پروژهها به ابزارهای فنی دسترسی ندارند. عدم دسترسی به GitHub / GitLab، قطع دسترسی به سرورها، عدم امکان نصب پکیجها و از کار افتادن کل زنجیره توسعه از جمله این چالشهاست. عمده روایتهای فریلنسرها در قطع کامل اینترنت نیز به این موضوع مرتبط است. یکی از آنها در این خصوص نوشته است: «بعد از قطع اینترنت، به هیچوجه نمیشد که به گیت وصل شد. حتی نمیتوانستیم کد بزنیم؛ چون پکیجی نداشتیم.» یک فریلنسر دیگر گفته است: «به هیچ سایتی دسترسی نداریم و نمیتوانیم حتی یک خط کد بزنیم؛ چون ۱۰۰ درصد به ابزارهای گوگل وابسته هستیم.»
فریلنسرها با قطع کامل و سراسری اینترنت صرفا با ابعاد اقتصادی این اتفاق درگیر نبودهاند، بلکه با بحران روانی و فرسودگی ذهنی و ضربه به آینده تحصیلی و رشد فردی هم دستوپنجه نرم میکنند. با توجه به اینکه اینترنت برای فریلنسرها فقط ابزار کار نیست و زیرساخت آموزش هم هست، آنها در دریافت جزوهها و منابع در تلگرام، آموزش برنامهنویسی آنلاین، پروژههای دانشگاهی و عدم توان پرداخت شهریه با مشکلات جدی مواجه شدهاند.
از سوی دیگر، فریلنسرها با افسردگی، اضطراب و ناامیدی هم دستوپنجه نرم میکنند. در مجموع، با قطع اینترنت از ۱۸ دیماه و تشدید اختلالها تاکنون، فریلنسرهای ایرانی چه آنها که با کارفرماهای داخلی و چه آنهایی که با کارفرماهای خارجی همکاری میکنند، جدا از توقف درآمدزایی و ضررهای مالی با آسیبهای روانی زیادی هم مواجه شدهاند که آستانه تحمل و ریسک فعالیت را برای آنها بیش از پیش افزایش داده است. در نتیجه، ممکن است با موج جدیدی از بیکاری و مهاجرت نیروهای ماهر در اقتصاد آزادکاری ایران مواجه باشیم.