رویداد۲۴| مازیار وکیلی- عنایت الله بخشی یکی از مشهورترین بازیگران نقش مکمل تاریخ سینمای ایران در کنار بهمن مفید و سعید پورصمیمی بود. بخشی یکی از معدود بازیگران سینمای ایران در سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بود که توانست در سالهای پس از پیروزی انقلاب بود که توانست در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی هم به فعالیت خود ادامه دهد. در ادامه این مطلب به معرفی پرسونای بازیگری و فیلمهای مشهور او میپردازیم.
شاید برای کسانی که سینمای ایران را در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی دنبال میکنند، بخشی بدمن سریالها و فیلمهای انقلابی باشد. همان مرد با سبیل بزرگ و سیاه، کت و شلورا مرتب، چهره خشن و البته کرواتی که نماد عضویت در سازمان اطلاعات و امنیت شاه بود. اما بخشی ایفاگر تعدادی از مهمترین نقشهای مکمل تاریخ سینمای ایران است و با کارگردانان بزرگی مانند بهرام بیضایی، مسعود کیمیایی، امیر نادری، داریوش مهرجویی و علی حاتمی کار کرده است. مردی که شاید مثل بهروز وثوقی، ناصر ملک مطیعی و محمدعلی فردین ستاره نشد، اما جایگاهی نزدیک به سعید پورصمیمی و بهمن مفید پیدا کرد و تبدیل شد به یکی از بهترین بازیگران نقشهای مکمل تاریخ سینمای ایران.
عنایت الله بخشی در ۷ فروردین سال ۱۳۲۴ در طالقان متولد شد او بازیگری در نوجوانی و زیر نظر حمید سمندریان فرا گرفت و کار نمایش را از سال ۱۳۴۴ در گروه هنر ملی به دعوت عباس جوانمرد آغاز کرد. سپس در کنار فعالیت هنری به نیروی هوایی ملحق شد و به تدریس الکترونیک و زبان انگلیسی پرداخت. بعد از ده سال فعالیت در نیروی هوایی به استخدام وزارت فرهنگ و هنر درآمد و در بیش از چهل نمایش به ایفای نقش پرداخت. بخشی در سال ۱۳۴۹ با سیمین بازرجانی که فیلمنامه نویس و نویسنده بود ازدواج کرد و صاحب یک فرزند شد. بخشی تا پایان عمر در تهران زندگی میکرد.
عنایت الله بخشی بعد از سالها فعالیت در تئاتر با یکی از فیلم یکی از مهمترین کارگردانان تاریخ سینمای ایران یعنی داریوش مهرجویی وارد عالم سینما شد. نقش بخشی در این فیلم چندان بلند نیست. او نقش یک باج گیر بنام حبیب را بازی میکند که تبدیل به مانع اصلی ازدواج آقای هالو با مهری میشود. آقای هالو را میتوان یک شروع درخشان برای بخشی دانست. نقشی کوتاه، اما مهم که در دستان بخشی تبدیل به یکی از تاثیرگذارترین نقشهای فیلم شد و بازی بخشی اهمیتی هم وزن و اندازه بازی علی نصیریان و عزت الله انتظامی پیدا کرد.
تنگنا امیر نادری را میتوان مهمترین فیلم خیابانی سینمای ایران دانست. داستان قهرمان بدبخت و بدشانسی بنام علی خوش دست که در یک بازی بیلیارد با سه برادر یکی از آنها را میکشد و پا به فرار میگذارد تا به چنگ سایر برادرها نیفتد. بخشی در این فیلم ایفاگر نقش اکبر برادر بزرگ جمع است که در به در در کوچه پس کوچههای تهران به دنبال علی خوش دست میگردد تا انتقام برادرش را بگیرد. اکبر تبدیل به یکی از بهترین بدمنهای تاریخ سینمای ایران نمیشد اگر بخشی با چنین خباثت کم نظیری آن را بازی نمیکرد. بخشی با بازی در تنگنا ثابت کرد میتواند از پس ایفای هر نقشی بر بیاید.
در میان نقشهای مکمل ریز و درشت فیلم گوزنها صاحبخانه شَل خانه سید رسول کارکردی نمادین دارد. مردی طماع، بی رحم، حریص و به شدت بی اخلاق که برای سود هر چه بیشتر حاضر است تعدادی گوسفند را به محل زندگی مستاجرهایش برود. او که با یکی از زنان مستاجر هم سر و سری دارد اسیر یکی از طغیانهای سید رسول میشود و از او کتک میخورد تا به کلانتری بروند و یکی از بامزهترین سکانسهای تاریخ سینمای ایران را با حضور وثوقی رقم بزنند. شاید خیلیها نقشهای دیگر بخشی را به خاطر نداشته باشند، اما یقیناً حضور او در گوزنها را به خاطر دارند و زنگ صدای این مرد طماع توی گوششان است: «هرکی اجاره عقب افتادهاش نده اسباب اثاثیهاش تو کوچهاس»
بیضایی در گفت و گویی گفته بود برای بازی در نقش راننده نفتکش از همان ابتدا به عنایت بخشی فکر میکرده، اما تصور نمیکرده بخشی چنین نقش کوتاهی را قبول کند. بخشی، اما بلافاصله بعد از پیشنهاد بیضایی نقش را پذیرفته تا نقشی به ظاهر ساده را تبدیل به یکی از بهترین نقشهای فرعی تاریخ سینمای ایران کند. مونولوگ راننده نفتکش که فرآیند تصادف مهتاب و خانوادهاش را شرح میدهد با آن زبان فخیم و پیچیده بیضایی یکی از نقاط اوج اصلی فیلم است. نقطه اوجی که دیگر در کارنامه بخشی تکرار نشد و به لحاظ دیالوگ نویسی با دیالوگهای حاج نقدی در سگ کشی قابل مقایسه است. بخشی توانست در مسافران آن گفته استانیسلاوسکی که گفته بود نقش بزرگ و کوچک وجود ندارد بلکه بازیگر بزرگ و کوچک وجود دارد را معنا کند.
بخشی در سریال امام علی نقش عبدالله بن وهب راسبی از بزرگان گروه خوارج که به دلیل سجدههای زیادش به ذوالثَفِنات (دارنده پینه بر پیشانی) مشهور بود بازی کرد. بازی بخشی در سریال امام علی (ع) را میتوان هم پای بازی سیروس گرجستانی دانست. یک بازی دقیق به اندازه و درست که به خوبی شخصیت را معرفی میکرد. عبدالله بن وهب راسبی آخرین نقش واقعاً مهم بخشی در کارنامه کاریاش بود و پس از آن دوران اُفت بخشی شروع شد.