رویداد۲۴| تصویری که فاکس نیوز از موقعیت ناوهای آمریکایی در خلیج فارس منتشر کرده با توجه به تنشهای اخیر در خاورمیانه، بهویژه تهدیدهای مکرر آمریکا مبنی بر حمله نظامی به ایران، بسیار قابل تامل است و بار دیگر موقعیت کشورهای همسایه ایران را در کانون توجه قرار داده است. اردن بهطور شفاف اعلام کرده که خاک این کشور هیچگاه علیه ایران مورد استفاده قرار نخواهد گرفت؛ پیام واضحی که فراتر از یک موضع سیاسی ساده است و نشاندهنده تلاش برای حفظ ثبات داخلی و دور ماندن از بحرانهای منطقهای است. امارات متحده عربی نیز همسو با اردن، بر پرهیز از استفاده از خاک خود برای هر اقدام نظامی علیه تهران تأکید کرده است. این مواضع، نمایانگر تجربه تاریخی و درسهای تلخ منطقه است: کشوری که وارد یک درگیری مستقیم شود، نه تنها با واکنش ایران روبهرو میشود بلکه زیرساختها و اقتصاد داخلیاش نیز در معرض خطر قرار میگیرد.
کشورهایی مانند ترکیه و عربستان، اگرچه در زمینه امنیتی و سیاسی با بازیگران غربی همکاری دارند، اما تجربه نشان داده که ترجیح میدهند خود را از میدان درگیری مستقیم دور نگه دارند. ترکیه در ماههای اخیر بارها بر ضرورت گفتوگو و حلوفصل دیپلماتیک تأکید کرده است، حتی نعمان کورتولموش، رئیس پارلمان ترکیه همین امروز گفته که «حمله احتمالی آمریکا به ایران میتواند باعث بیثباتی گسترده و بحرانهای طولانیمدت در منطقه شود و ترکیه برای جلوگیری از چنین رخدادی از تمام ظرفیتهای خود استفاده خواهد کرد».
عربستان سعودی نیز از ورود مستقیم به تنشها اجتناب کرده است. این رویکرد میانهروانه، نه نشانه ضعف، بلکه یک استراتژی حسابشده است؛ آنها میدانند هر اقدام تهاجمی میتواند باعث بیثباتی منطقه و موج جدید پناهندگان و اختلالات اقتصادی شود.
تجربه تاریخی نشان میدهد که در تنشهای گذشته، مسیرهای هوایی عراق و گاهی مسیرهای شمالغربی ایران، بدون اعلام رسمی، برای عبور جنگندهها یا پهپادها مورد استفاده قرار گرفته است. مثلا در همین جنگ دوازده روزه که اخیرا رخ داد از آسمان عراق استفاده شد و حتی بغداد در این خصوص شکابت کرد. این واقعیت نشان میدهد که حتی اگر کشورهای همسایه مواضع رسمی غیرنظامی اتخاذ کنند، فشارهای امنیتی و راهبردی میتواند آنها را وادار کند که مسیرهایی را در عمل در اختیار بازیگران خارجی بگذارند، هرچند به شکل پنهان و محدود.
بر این اساس میتوان گفت که اگر حملهای علیه ایران رخ دهد، پیچیدگی واقعی نه تنها در مواجهه با توان نظامی ایران بلکه در مدیریت واکنشهای رسمی کشورهای همسایه خواهد بود. همسایگان محتاط، از جمله اردن و امارات، تلاش خواهند کرد خاک و حریم هوایی خود را به صحنه جنگ مستقیم تبدیل نکنند. ترکیه و عربستان نیز مسیر گفتوگو و میانجیگری را دنبال خواهند کرد. در مقابل، مسیرهای عملیاتی غیررسمی از شمال و شمالغربی ایران و برخی مناطق عراق ممکن است بهعنوان راههای عبور عملی استفاده شوند، اما این مسیرها محدود و پرریسک خواهند بود.
مواضع رسمی و تجربه تاریخی کشورهای همسایه نشان میدهد که آنها علاقهای به تبدیل خاک خود به میدان جنگ مستقیم ندارند. این یعنی در صورت تشدید بحران، بازیگران خارجی با محدودیتهای عملی و سیاسی جدی مواجه خواهند شد و پیچیدگی واقعی در هماهنگی عملیات و مدیریت واکنش کشورهای همسایه پدیدار خواهد شد. ایران، با آگاهی از این شرایط، در تقویت توان دفاعی و مسیرهای راهبردی خود از جمله شمال و شمالغرب، میتواند این محدودیتها را به نفع خود مدیریت کند.
در نهایت، معادله احتمالی یک درگیری با ایران فراتر از توان نظامی آمریکا است و شامل پیچیدگی واکنش کشورهای همسایه نیز میشود. اردن و امارات تلاش میکنند از تبدیل خاک خود به صحنه جنگ مستقیم پرهیز کنند، ترکیه و عربستان مسیر دیپلماسی و میانجیگری را دنبال میکنند و عراق ممکن است به شکل محدود و غیررسمی مسیرهایی را در اختیار بازیگران خارجی قرار دهد. این شرایط نشان میدهد که هر اقدام نظامی بالقوه، محدودیتها و ریسکهای جدی برای همه طرفها دارد و ایران با تقویت مسیرهای راهبردی و دفاعی خود، میتواند این محدودیتها را به نفع خود مدیریت کند. در واقع، بحران خلیج فارس تنها صحنه تقابل مستقیم نیست؛ بلکه یک معادله پیچیده دیپلماسی، بازدارندگی و احتیاط همسایگان است که سرنوشت احتمالی تنشها را تعیین خواهد کرد.