رویداد ۲۴| در روزهای اخیر، شماری از شهروندان در نقاط مختلف ایران از دریافت پیامکی خبر دادهاند که با متنی کوتاه، اما معنادار ارسال شده است: «رییسجمهور آمریکا مرد عمل است، منتظر بمانید». این پیامک که بدون ذکر منبع، شماره شناسایی معتبر یا امضای مشخصی ارسال شده، به سرعت در شبکههای اجتماعی بازنشر شده و به موضوعی بحثبرانگیز تبدیل شده است.
بیشتر بخوانید:
در نگاه نخست، کوتاهی و ابهام این پیام، خود بخشی از کارکرد آن به نظر میرسد. نه اشارهای به رویداد مشخصی دارد، نه تهدیدی صریح در آن دیده میشود و نه حتی تاریخی برای «منتظر ماندن» تعیین شده است. با این حال، قرار دادن عبارت «رییسجمهور آمریکا» در متن، آن هم در شرایطی که روابط تهران و واشنگتن همواره در وضعیت تنشآلود قرار دارد، به این پیام بار سیاسی میدهد. اکنون در دوره ریاستجمهوری ترامپ، هر اشارهای به «مرد عمل بودن» میتواند برای بخشی از افکار عمومی یادآور سیاست فشار حداکثری، تحریمهای گسترده یا حتی تهدیدهای نظامی باشد.
پیامهای مبهم، بهویژه زمانی که منبع آنها نامعلوم است، میتوانند کارکردی دوگانه داشته باشند: از یک سو کنجکاوی ایجاد میکنند و از سوی دیگر فضای ذهنی جامعه را نسبت به احتمال وقوع یک رویداد حساس میسازند. در چنین مواردی، اصل پیام کمتر از «حس انتظار» اهمیت دارد. عبارت «منتظر بمانید» عملاً جامعه را در وضعیت تعلیق روانی قرار میدهد؛ وضعیتی که در آن هر خبر سیاسی یا اقتصادی میتواند به عنوان تحقق پیشبینی این پیام تفسیر شود یا به نوعی اماده باش برای یک حمله نظامی باشد.
این تکنیک پیشتر نیز در کارزارهای جنگ روانی در نقاط مختلف جهان به کار گرفته شده است. پیام کوتاه، بیامضا و غیرقابل رهگیری، ابزاری کمهزینه، اما بالقوه اثرگذار است. اگر مخاطب احساس کند پشت این پیام، یک بازیگر قدرتمند خارجی قرار دارد، حتی بدون ارائه سند، اثرگذاری آن چند برابر میشود.
در ماههای اخیر، فضای سیاسی ایران تحت تأثیر مجموعهای از تحولات داخلی و خارجی قرار داشته است؛ از فشارهای اقتصادی گرفته تا گمانهزنیها درباره تشدید یا کاهش تنش میان تهران و واشنگتن. در چنین بستری، یک پیام کوتاه میتواند همچون جرقهای در انبار باروت شایعات عمل کند.در این شرایط این پرسش مطرح است که هدف احتمالی چنین اقدامی چیست؟ ایجاد نگرانی عمومی؟ تست واکنش افکار عمومی؟ عملیات روانی خارجی یا داخلی؟
باید توجه داشت که تاکنون هیچ نهاد رسمی داخلی یا خارجی مسئولیت ارسال این پیام را بر عهده نگرفته و منشأ فنی آن نیز به طور شفاف اعلام نشده است. همین خلأ اطلاعاتی، میدان را برای گمانهزنیهای گسترده باز گذاشته است.
علاوه بر این در شرایطی که اقتصاد ایران به شدت به اخبار سیاسی حساس است، چنین پیامهایی ممکن است به شکل غیرمستقیم موجب افزایش تقاضای احتیاطی در بازارها شود. هرچند تاکنون نشانهای قطعی از تأثیر مستقیم این پیامک بر شاخصهای اقتصادی گزارش نشده، اما بازنشر گسترده آن در شبکههای اجتماعی نشان میدهد که دستکم در سطح ذهنی، بخشی از جامعه آن را جدی گرفته است.
از بعد اجتماعی نیز، پیامهای مبهم میتوانند به تقویت احساس نااطمینانی کمک کنند. جامعهای که پیشتر نیز با چالشهای متعدد روبهروست، در برابر هر نشانهای از تهدید خارجی حساستر میشود. در چنین فضایی، حتی یک جمله کوتاه میتواند به نمادی از «اتفاقی در راه» تبدیل شود.
آنچه بیش از خود متن اهمیت دارد، سازوکار انتشار و بازتولید آن است. پیامکی با چند کلمه، در صورت نبود اطلاعرسانی دقیق، میتواند به روایتی بزرگتر از واقعیت تبدیل شود. در عصر ارتباطات، جنگها تنها در میدانهای نظامی رخ نمیدهند؛ بخشی از آنها در ذهنها و از طریق پیامهای کوتاه و بینامونشان جریان دارد.صرفنظر از اینکه منشأ این پیامک چه بوده، تجربههای مشابه نشان داده که بهترین راه مقابله با موج شایعات و عملیات روانی، شفافسازی سریع و ارائه اطلاعات دقیق است. اگر منشأ فنی پیام مشخص شود و درباره آن اطلاعرسانی رسمی صورت گیرد، بخش بزرگی از اثرگذاری آن خنثی خواهد شد.