رویداد۲۴| همزمان که جنگ گسترده میان ایران، آمریکا و اسرائیل در حال گسترش به نقاط مختلف خاورمیانه است، حادثهای در شمالغرب ایران توجه ناظران منطقهای را جلب کرد؛ اصابت یک یا چند پهپاد به منطقه نخجوان جمهوری آذربایجان. باکو این حادثه را حملهای از سمت ایران دانسته و واکنش دیپلماتیک نشان داده است. این اتفاق اگرچه از نظر نظامی محدود ارزیابی میشود، اما از منظر سیاسی میتواند نشانهای از سرریز شدن بحران به قفقاز جنوبی باشد؛ منطقهای که به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و پیوندهای انرژی و امنیتی با غرب و ترکیه، حساسیت ویژهای دارد.
ظهر امروز گزارشهایی از وقوع انفجار در منطقه خودمختار نخجوان منتشر شد؛ منطقهای از جمهوری آذربایجان که میان ایران، ارمنستان و ترکیه قرار گرفته و از خاک اصلی آذربایجان جداست. مقامهای آذربایجانی مدعی شدند که این پهپادها از سمت مرز ایران وارد منطقه شدهاند. یکی از آنها به ساختمان ترمینال فرودگاه بینالمللی نخجوان برخورد کرده و دیگری در نزدیکی یک مدرسه در روستای «شکرآباد» سقوط کرده است.
در پی این حادثه دو غیرنظامی زخمی شدند و بخشی از ساختمان فرودگاه آسیب دید، هرچند میزان خسارت گسترده گزارش نشده است.
گفتنی است، فرودگاه نخجوان که در دهه ۱۹۷۰ ساخته شده، یکی از زیرساختهای مهم حملونقل این منطقه به شمار میرود و به دلیل نزدیکی به مرز ایران (حدود ۱۰ کیلومتر فاصله) اهمیت راهبردی دارد.
واکنش رسمی آذربایجان به این حادثه سریع بود. وزارت خارجه این کشور اعلام کرد که سفیر ایران در باکو احضار شده و اعتراض رسمی به تهران ابلاغ شده است.
مقامهای آذربایجانی این رویداد را «نقض حریم هوایی و تهدید امنیت غیرنظامیان» توصیف کردند و خواستار توضیح شدند. همزمان گزارشهایی منتشر شد که نشان میدهد نیروهای امنیتی و نظامی آذربایجان در مناطق مرزی در وضعیت آمادهباش قرار گرفتهاند.
در مقابل، تا زمان انتشار گزارشهای اولیه، واکنش رسمی مفصلی از سوی تهران درباره این حادثه منتشر نشده و برخی تحلیلگران احتمال خطای ناوبری یا سرریز عملیات نظامی در جریان جنگ منطقهای را مطرح کردهاند.
حادثه نخجوان به سرعت در رسانههای جهانی بازتاب یافت و بسیاری از آنها آن را نشانهای از گسترش دامنه جنگ به خارج از خاورمیانه ارزیابی کردند.
رسانه یورونیوز گزارش داد که چند پهپاد به ساختمان ترمینال فرودگاه اصابت کرده و دستکم دو نفر زخمی شدهاند.
خبرگزاری رویترز نیز با استناد به منابع دولتی آذربایجان نوشت که پرتابهها از سمت ایران وارد این منطقه شدهاند، هرچند جزئیات دقیق درباره نوع پهپاد یا مأموریت آن مشخص نیست.
در گزارشهای تحلیلی برخی رسانهها نیز این نکته مطرح شد که آذربایجان در سالهای اخیر روابط امنیتی نزدیکی با اسرائیل داشته و بخشی از نفت مورد نیاز اسرائیل از طریق خط لولهای که از خاک این کشور و ترکیه عبور میکند تأمین میشود؛ موضوعی که ممکن است در فضای جنگ منطقهای اهمیت پیدا کند.
برای درک حساسیت این حادثه باید به موقعیت ژئوپلیتیکی نخجوان توجه کرد. این منطقه یک برونبوم آذربایجان است که از خاک اصلی کشور جدا شده و در میان ایران، ارمنستان و ترکیه قرار دارد.
از یک سو، نخجوان تنها نقطه تماس مستقیم زمینی میان ترکیه و آذربایجان است؛ موضوعی که برای آنکارا اهمیت استراتژیک دارد. از سوی دیگر، نزدیکی این منطقه به مرزهای ایران باعث شده هرگونه حادثه نظامی در آن بلافاصله رنگ و بوی ژئوپلیتیکی بگیرد.
به همین دلیل برخی تحلیلگران معتقدند حتی یک حادثه محدود در این منطقه میتواند پیامدهای سیاسی بزرگتری نسبت به ابعاد نظامی آن داشته باشد.
ترکیه که متحد نزدیک آذربایجان محسوب میشود، نسبت به این حادثه واکنش محتاطانهای نشان داده، اما همزمان اعلام کرده که تحولات را از نزدیک دنبال میکند و خواستار جلوگیری از تشدید تنش شده است.
برخی رسانهها و تحلیلگران هشدار دادهاند که تداوم چنین حوادثی میتواند حساسیت بازیگران منطقهای از جمله ترکیه را افزایش دهد؛ چرا که ترکیه عضو ناتو است و هرگونه تهدید علیه آذربایجان میتواند پیامدهای امنیتی گستردهتری داشته باشد. به خصوص که دیروز هم اخباری از رهگیری موشک بالستیک در آسمان ترکیه منتشر شده بود.
مقامات سیاسی و نظامی در تهران هنوز واکنش رسمی به این قضیه نداشتهاند و یکی از پرسشهای مهم درباره این حادثه این است که آیا اصابت پهپاد به نخجوان هدفمند بوده یا یک خطای عملیاتی در جریان جنگ گستردهتر منطقهای. سناریوی اول قطعا خطای عملیاتی است، زیرا با توجه به نزدیکی نخجوان به مرز ایران، احتمال دارد پهپاد یا پرتابهای که برای هدف دیگری طراحی شده بود، دچار انحراف شده باشد.
سناریوی دوم، اما مخابره یک پیام سیاسی است چراکه برخی تحلیلگران خارجی این احتمال را مطرح کردهاند که حادثه مذکور میتواند پیام سیاسی در چارچوب تنشهای منطقهای باشد.
سناریو سوم، اما فضاسازی رسانهای و جنگ روانی است. در شرایط کنونی انتشار اخبار درباره حملات فرامرزی میتواند بخشی از جنگ رسانهای و روانی میان طرفهای درگیر باشد؛ موضوعی که بررسی دقیق آن نیازمند اطلاعات بیشتری است.
حادثه نخجوان از نظر نظامی تاکنون ابعاد محدودی داشته و تلفات آن بسیار کم گزارش شده است. اما از نظر سیاسی چند پیامد مهم دارد و نشان میدهد که دامنه جنگ در حال سرریز شدن به مناطق پیرامونی است. حتی ممکن است که پای قفقاز جنوبی را به تحولات جنگ باز میکند؛ منطقهای که پیشتر نیز به دلیل مناقشه قرهباغ حساس بوده است.
این رویداد حتی احتمال افزایش تنش میان ایران و آذربایجان را بالا میبرد؛ رابطهای که در سالهای اخیر فراز و فرودهای زیادی داشته است.