رویداد۲۴| در حالی که حملات آمریکا و اسرائیل به ایران با هدف افزایش فشار بر تهران انجام می شود به نظر می رسد یکی از برندگان غیرمنتظره این بحران روسیه باشد. اختلال در صادرات انرژی از خلیج فارس و افزایش ریسک در تنگه هرمز، بازار جهانی نفت را دچار شوک کرده و در چنین شرایطی مسکو میتواند از افزایش قیمتها و تغییر مسیر تقاضا به سود خود استفاده کند؛ مسئلهای که به گفته کارشناسان حتی میتواند منابع مالی بیشتری برای جنگ روسیه در اوکراین فراهم کند.
تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان است. حدود یک پنجم نفت و بخش قابل توجهی از گاز طبیعی مایع جهان از کشورهای حوزه خلیج فارس از طریق این گذرگاه باریک به بازارهای جهانی میرسد. هرگونه اختلال در این مسیر، بلافاصله بازار جهانی انرژی را تحت تأثیر قرار میدهد.
بیشتر بخوانید:
در شرایط جنگی اخیر، اگرچه ایران رسماً تنگه هرمز را مسدود نکرده، اما فضای ناامن در منطقه باعث شده بسیاری از شرکتهای کشتیرانی از عبور نفتکشها خودداری کنند. افزایش شدید هزینههای بیمه و خطر حملات نظامی یا مینگذاری دریایی نیز این نگرانیها را تشدید کرده است. کارشناسان شرکت رصد نفتکشها «کپلر» وضعیت کنونی را چنین توصیف کردهاند: از نظر فنی تنگه هرمز هنوز باز است، اما در عمل جریان کشتیرانی به شدت مختل شده است. به بیان دیگر، حتی بدون بسته شدن رسمی تنگه، بازار انرژی با شوک عرضه مواجه شده است.
با این وجود تردیدی نیست که اختلال در عبور نفت از تنگه هرمز به معنای کاهش عرضه نفت خاورمیانه در بازار جهانی است؛ منطقهای که بخش مهمی از صادرات نفت جهان را تأمین میکند. کشورهایی مانند عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت و عراق وابستگی بالایی به این مسیر دارند و در صورت ادامه بحران، بخش قابل توجهی از صادرات این کشورها ممکن است با مشکل مواجه شود. علاوه بر آن، صادرات نفت ایران نیز به دلیل جنگ و ناامنی دریایی با محدودیت بیشتری روبهرو خواهد شد. چنین شرایطی معمولاً به افزایش قیمت جهانی نفت منجر میشود. بازار انرژی به شدت به عرضه پایدار وابسته است و هرگونه ریسک ژئوپولیتیک میتواند قیمتها را به سرعت بالا ببرد. این همان نقطهای است که روسیه میتواند از بحران بهره ببرد.
از زمان آغاز جنگ اوکراین، صادرات نفت روسیه تحت تحریمهای گسترده غرب قرار گرفته است. این تحریمها باعث شد مسکو برای فروش نفت خود به تخفیفهای قابل توجه روی آورد و بخش مهمی از صادراتش را به بازارهای آسیایی مانند چین و هند منتقل کند.
اما در ماههای اخیر، فشارهای غرب بر خریداران نفت روسیه افزایش یافته و برخی کشورها تلاش کردهاند واردات خود را کاهش دهند. نتیجه این روند، کاهش صادرات روسیه و باقی ماندن میلیونها بشکه نفت در نفتکشهایی بوده که در دریا منتظر خریدار ماندهاند.
بحران در خلیج فارس میتواند این وضعیت را به طور کامل تغییر دهد. با کاهش عرضه نفت خاورمیانه، کشورهای واردکننده انرژی ناچار خواهند شد منابع جایگزین پیدا کنند. در چنین شرایطی، نفت ارزان روسیه دوباره جذابتر میشود.
به گفته کارشناسان بازار انرژی، اختلال در عرضه خاورمیانه میتواند وابستگی چین و هند به نفت روسیه را افزایش دهد؛ دو کشوری که بزرگترین خریداران نفت روسیه در سالهای اخیر بودهاند.
یکی از ابزارهای مهم روسیه برای دور زدن تحریمها، استفاده از «ناوگان سایه» نفتکشهاست؛ شبکهای از کشتیهایی که اغلب با مالکیت مبهم و بیمههای غیرغربی فعالیت میکنند و نفت روسیه را به بازارهای مختلف منتقل میکنند.با وجود این شبکه، مسکو همچنان با مشکل فروش کامل نفت خود روبهرو بوده و بخشی از محمولهها در دریا بدون مشتری باقی ماندهاند.
اگر بحران خاورمیانه ادامه پیدا کند و صادرات منطقه کاهش یابد، همین محمولههای معطل میتوانند به سرعت وارد بازار شوند. در واقع، نفتی که پیشتر مشتری نداشت، در شرایط کمبود عرضه به کالایی ارزشمند تبدیل خواهد شد. افزایش قیمت جهانی نفت نیز سود روسیه را بیشتر میکند، زیرا حتی با ارائه تخفیف، درآمد صادراتی این کشور افزایش مییابد.
افزایش درآمدهای نفتی روسیه فقط یک موضوع اقتصادی نیست؛ بلکه پیامدهای ژئوپولیتیکی گستردهای نیز دارد. درآمد انرژی ستون اصلی بودجه روسیه محسوب میشود و بخش مهمی از هزینههای جنگ در اوکراین از همین محل تأمین میشود.
اگر قیمت نفت بالا برود و صادرات روسیه افزایش یابد، مسکو منابع مالی بیشتری برای ادامه جنگ در اختیار خواهد داشت.به همین دلیل برخی تحلیلگران معتقدند بحران در خاورمیانه عملاً فشار اقتصادی غرب بر روسیه را کاهش میدهد. در واقع، جنگی که هدفش مهار ایران است، ممکن است به طور غیرمستقیم به تقویت توان اقتصادی کرملین منجر شود.
در ظاهر، جنگ میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر، بحرانی منطقهای در خاورمیانه است. اما بازار انرژی نشان میدهد که پیامدهای آن بسیار فراتر از این منطقه خواهد بود. ادامه یا گسترش بحران در خلیج فارس نهتنها معادلات امنیتی منطقه را تغییر میدهد، بلکه میتواند توازن قدرت در بازار جهانی انرژی و حتی در جنگ اوکراین را نیز تحت تأثیر قرار دهد. برای مسکو، هر شوک در عرضه نفت جهانی میتواند فرصتی برای بازیابی قدرت اقتصادی باشد؛ فرصتی که در سایه بحران خاورمیانه بار دیگر در حال شکل گرفتن است.
با این اوضاع روسیه به عنوان «برنده خاموش» این بحران یاد میکنند؛ کشوری که بدون حضور مستقیم در جنگ، از پیامدهای اقتصادی آن سود میبرد.