رویداد۲۴ | نوروز در دو دهه اخیر ابزار «دیپلماسی نرم» آمریکا در قبال ایران بوده؛ فرصتی برای ارتباط مستقیم آمریکا با مردم ایران، دور زدن تنشهای رسمی و ارسال پیامهایی که اغلب ترکیبی از احترام فرهنگی، اشاره به اختلافات سیاسی و گاه دعوت به تغییر بودهاند. این ابزار، بسته به رئیسجمهور، از «پل ارتباطی» تا «تریبون تقابل» نوسان داشته — و حالا در دوره جدید دونالد ترامپ، به چیزی شبیه یک بیانیه جنگی با چاشنی تبریک تبدیل شده است.
پیام روسای جمهور آمریکا در نوروز یکپارچه نبوده. ورود نوروز به ادبیات رسمی کاخ سفید به طور رسمی به دهه ۲۰۰۰ میلادی برمی گردد. در سالهای ابتدایی پس از ۱۱ سپتامبر، زمانی که دولت بوش ایران را در چارچوب «محور شرارت» تعریف میکرد، ارسال پیام نوروزی حرکتی کوچک، اما معنادار بود. این پیامها، هرچند کوتاه و اغلب خشک، حامل یک تم ثابت بودند: تفکیک میان «مردم ایران» و «حکومت ایران». در واقع، حتی در اوج تقابل، کاخ سفید میکوشید یک کانال حداقلی برای خطاب قرار دادن جامعه ایرانی حفظ کند.
نوروز ۱۳۸۵ اولین نوروزی بود که کاخ سفید پیام تبریک داد. پیامهای نوروزی جرج بوش در فضایی منتشر میشد که تنش هستهای و گفتمان «محور شرارت» سایه سنگینی بر روابط داشت. بوش مبدع تبریک نوروز بود، اما پیامهای او هنوز فاقد ابتکارهای ظریف روابط عمومی بودند که بعدها در دوره اوباما و بایدن تقویت شدند. بوش به ارسال پیام کتبی در صفحه رسمی کاخ سفید اکتفا میکرد و پیام بیشتر بر تکثر و تنوع جامعه آمریکایی که میلیونها نفر از سراسر جهان از جمله حوزه فرهنگی نوروز را در خود جای داده متمرکز بود. پیامها هر سال کپی میشدند و در پایان «بهترین آرزوها را برای صلح و رفاه در سال نو» طلب میکردند.
با روی کار آمدن باراک اوباما، نوروز به ابزار مهمی برای بازتعریف رابطه با ایران تبدیل شد. او در پیام نوروزی سال ۱۳۸۸ (۲۰۰۹) مستقیماً از «جمهوری اسلامی ایران» نام برد و از آغاز فصلی تازه سخن گفت. لحن او آشتیجویانه، فرهنگی و مملو از ارجاعات به تاریخ و تمدن ایران بود. او برای نخستین بار مستقیما رهبران ایران را خطاب قرار داد.
پیامهای اوباما در سالهای برجام (۲۰۱۲ تا ۲۰۱۶) اوج تغییر لحن آمریکاست. اوباما در پیام نوروزی ۲۰۱۲ رسما اعلام کرد هیچ دلیلی وجود ندارد که ایالات متحده و ایران از یکدیگر جدا باشند. چند ماه پیش از نوروز این سال، جایزه اسکار به فیلم جدایی نادر از سیمین اصغر فرهادی رسیده بود و ایران ملوانان آمریکایی را در اقدامی بشردوستانه آزاد کرده بود. اوباما از هر دو اتفاق به نیکی یاد کرد و گفت من میخواهم مردم ایران بدانند که آمریکا به دنبال گفتوگوست.
سال ۲۰۱۳ دو کشور در حال گفتوگوهای برجامند. اوباما این بار مستقیما به مردم و رهبران ایران نوروز را تبریک میگوید و تصریح میکند که «ایران میگوید برنامه هسته ایش برای اهداف پزشکی و تولید برق است» و اگر این درست باشد «مبنایی برای راه حل عملی وجود دارد» و آمریکا آماده دستیابی به این راه حل است.
او در پیام نوروزی خود نوشت: «درخت دوستی بنشان که کام دل برافشاند، نهال دشمنی برکن که رنج بی شمار آرد».
سال ۲۰۱۴ اوباما یک قدم فراتر رفت و این بار نه تنها حکومت ایران بلکه شخص حسن روحانی را خطاب قرار داد و گفت اولین مکالمه میان یک رئیس جمهور آمریکا و یک رهبر ایرانی از سال ۱۳۵۷ رقم خورده و به روحانی احترام عمیق خود را نسبت به مردم ایران منتقل کرده است.
سال ۲۰۱۵ پیام از این هم جالبتر بود. او به جای واژه «دولت» از واژه «جمهوری اسلامی ایران» برای خطاب قرار دادن حاکمیت در ایران استفاده کرد و نام آیت الله خامنهای را با احترام در پیام نوروزی خود برد. او گفت رهبر ایران فتوایی علیه بمب اتم صادر کرده و ما به این فتوا احترام میگذاریم. اوباما گفت بهترین فرصتها در دهههای اخیر میان دو کشور فراهم شده است. از این سال امضای پیام دیگر یک امضای خشک و خالی نبود؛ اوباما به فارسی نوشت «نوروزتان پیروز» و «سال نو مبارک»
از سال ۲۰۱۷ پیام نوروزی رئیس جمهور آمریکا ناگهان تندتر، سیاسیتر و متمرکز بر انتقاد از حکومت ایران شد. اگرچه همچنان نوروز به رسمیت شناخته میشد، اما پیامها کمتر رنگوبوی فرهنگی داشتند و بیشتر به بیانیههای سیاسی شباهت پیدا کرده بودند.
ترامپ رئیس جمهور شده بود و رئیس جمهور آمریکا در شرایطی برای ایرانیها پیام تبریک میفرستاد که ورود مسافران ایرانی و اکثر مسلمانان جهان به آمریکا را محدود کرده بود.
او بدون اشاره به میلیونها ایرانی در ایران، ایرانیانی که «در دهههای اخیر به آمریکا آمدهاند» را خطاب قرار داد و با لحنی متبختر گفت اینها به دنبال «سرزمینی آزاد» و «شروعی تازه» هستند. ترامپ سال ۲۰۱۷ هنوز به این نتیجه نرسیده بود که «ژن ایرانیها بد است». او در پیام نوروزی خود گفته بود «از دوستی با ایرانیان-آمریکا لذت بردهام و آنها یکی از موفقترین گروههای مهاجر در تاریخ معاصر کشورند».
سال ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ در حالی که رئیس جمهور آمریکا برجام را پاره کرده در پیام نوروزی خود «حکام ایران» را متهم به خودکامگی کرد و از سپاه پاسداران به عنوان یک نهاد فاسد با هزینههای میلیاردی برای جنگ یاد کرد.
ترامپ پیام خود را اینگونه به پایان برد:
«به نمایندگی از مردم آمریکا، امیدواریم نور بر تاریکی پیروز شود و مردم ایران به زودی روزی نو از صلح، رفاه و شادی را تجربه کنند. نوروز پیروز!
با بازگشت معاون اوباما به کاخ سفید، دوباره یک بازگشت به پیامهای محترمانه، همدلانه، با تاکید بر عناصر فرهنگی، بر همبستگی با مردم ایران، ارزشهای مشترک و امید به آینده در کنار اشاره ضمنی به اختلافات سیاسی به پیامها اتفاق افتاد. بایدن یک عنصر هم به عناصر تصویری اضافه کرد و کنار جیل، همسرش در کنار سفره هفت سین کاخ سفید عکس یادگاری گرفت. البته اینبار دیگر خبری از مخاطب قرار دادن رئیس جمهور ایران، رهبران و حکومت نبود.
جالب اینکه در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، ترامپ دوباره پیامهای نوروزی را صادر کرده است. اما این بار حتی از دوره قبل هم رسمیتر و خصمانه تر. پیامها بیشتر بر مأموریت آمریکا در خاورمیانه و “صلح و کرامت انسانی” تمرکز داشتند، و کمتر رنگ و بوی همدلی با مردم ایران داشتند. نوروز بهانهای شد برای بیان دیدگاههای سیاسی و تکرار خصومت نسبت به ایران.
پیام امسال ترامپ، اما احتمالا عجیبترین پیام یک رئیس جمهور آمریکا خطاب به مردم ایران است. رئیس جمهوری که همیت یک هفته پیش مردم ایران را دارای «ژن بد» خطاب کرده بود و درست همزمان با توپ سال تحویل، تهران را بمباران کرده، پیام تبریکی فرستاده گویی همه چیز عادی است. ترامپ خطاب به ایرانیانی که زیر بمباران سفره هفت سین چیدهاند به ماموریت خطیر خود در خاورمیانه _بخوانید بمباران ایران_ اشاره کرده و طلب صلح و کرامت انسانی در «سواحل آمریکا» کرده است.
پایان بندی پیام از خود پیام مضحکتر است. در روزگاری که دیگر هیچ نقطهای از کشور از شر «کمکهای رسیده از آمریکا» در امان نیست، ترامپ در بیانیهای ابزورد به زبان فارسی معلوم نیست خطاب به چه کسی گفته «نوروز پیروز».