رویداد۲۴| بستن یا محدودسازی دسترسی به اینترنت بینالملل بعد از تقریبا یک ماه و نیم، دیگر فقط یک موضوع فنی یا امنیتی نیست؛ بلکه به شکل مستقیم به یک بحران اقتصادی برای مردم تبدیل شده است. روایتهایی که این روزها از بازار خدمات دیجیتال به گوش میرسد، نشان میدهد حتی برای انجام ابتداییترین کارها مثل راهاندازی یک گوشی جدید یا اتصال لوازم خانگی هوشمند، کاربران ناچارند هزینههایی بین یک تا حتی ۱۰ میلیون تومان پرداخت کنند؛ هزینهای که پیش از این اساساً وجود نداشت.
در شرایطی که بسیاری از سرویسهای جهانی یا مسدود شدهاند یا با اختلال شدید مواجهاند، کاربران عادی برای فعالسازی دستگاههای خود به واسطهها و سرویسهای غیررسمی روی آوردهاند. این واسطهها با استفاده از ابزارهای دور زدن فیلترینگ یا دسترسیهای خاص، خدماتی را ارائه میدهند که در حالت عادی باید رایگان یا بسیار کمهزینه باشد.
در واقع، آنچه رخ داده، شکلگیری یک «بازار سیاه اتصال» است؛ بازاری که نتیجه مستقیم محدودسازی اینترنت است و هزینه آن را مصرفکننده نهایی میپردازد.
در این میان، آنچه بیش از همه محل پرسش است، شکلگیری نوعی چرخه غیرشفاف و شبهانحصاری در بازار خدمات اینترنتی است؛ جایی که برخی افراد یا مجموعهها با دسترسی به اینترنت بدون محدودیت یا ابزارهای خاص، خدماتی را ارائه میدهند که عملاً باید در دسترس عموم باشد. ماجرای فروش سیمکارتهای موسوم به «پرو» یا اینترنتهای خاص، نمونهای از همین وضعیت است؛ دسترسیهایی که با قیمتهای بالا به کاربران فروخته میشود تا کارهایی را انجام دهند که در حالت عادی نیاز به پرداخت چنین هزینههایی ندارد. در چنین شرایطی، این پرسش جدی مطرح میشود که آیا با یک اختلال فنی مواجهیم یا با بازاری که از محدودیتها تغذیه میکند و هزینه آن را مستقیماً از جیب مردم برمیدارد؟
این وضعیت فقط به کاربران ختم نمیشود. گزارشهای اقتصادی نشان میدهد کسبوکارهای آنلاین نیز با زیانهای سنگینی مواجه شدهاند. برآوردها از خسارت ماهانه چند ده هزار میلیارد تومانی به کسبوکارها حکایت دارد.
از سوی دیگر، اختلال در دسترسی به سرویسهای پایه حتی زیرساختهای فنی را نیز دچار مشکل کرده است؛ بهطوریکه برخی شرکتها برای تمدید گواهیهای امنیتی یا ارائه خدمات پایدار با مشکل جدی مواجه شدهاند.
این یعنی اختلال اینترنت فقط یک «کاهش سرعت» نیست، بلکه به معنای مختل شدن زنجیرهای از خدمات اقتصادی است.
ارزیابیهای بینالمللی نیز تصویر روشنی از وضعیت اینترنت ایران ارائه میدهد؛ اینترنتی که همزمان جزو محدودترین، کندترین و پر اختلالترینها در جهان محسوب میشود.
در چنین شرایطی، کاربران ناچارند برای دسترسی به خدمات عادی، هزینههای اضافی مانند خرید VPN، استفاده از سرویسهای واسطه و حتی پرداخت پول برای انجام کارهای ساده را متحمل شوند.
واقعیت این است که فیلترینگ تنها به معنای «ندیدن یک سایت» نیست؛ بلکه زنجیرهای از هزینههای پنهان را ایجاد میکند. از هزینه خرید ابزارهای دور زدن فیلترینگ و افزایش قیمت خدمات دیجیتال گرفته تا شکلگیری بازار واسطهای برای انجام امور ساده و کاهش بهرهوری و اتلاف زمان. حتی برخی تحلیلها نشان میدهد تقاضا برای ابزارهای دور زدن فیلترینگ بهطور چشمگیری افزایش یافته و این خود به یک بازار پررونق تبدیل شده است.
در نهایت، آنچه از دل این وضعیت بیرون آمده، انتقال هزینه سیاستهای محدودسازی به دوش مردم است؛ از کاربری که برای فعالسازی یک گوشی چند میلیون تومان پرداخت میکند تا کسبوکاری که به دلیل اختلال اینترنت، بخشی از بازار خود را از دست میدهد.
اینترنت در ایران فقط یک ابزار ارتباطی نیست؛ به یک گلوگاه اقتصادی تبدیل شده که هر اختلال در آن، مستقیماً به معیشت مردم ضربه میزند.