رویداد۲۴| در حالی که طی هفتههای اخیر رفتوآمدهای دیپلماتیک میان تهران، واشنگتن و میانجیهای منطقهای شدت گرفته بود، حالا پاسخ رسمی ایران به پیشنهاد آمریکا، بار دیگر فضای مذاکرات را وارد مرحلهای مبهم و پرتنش کرده است. پاسخ مکتوبی که به گفته منابع دیپلماتیک، از طریق پاکستان به طرف آمریکایی منتقل شده و در آن تهران شروط خود برای توقف درگیریها را مطرح و طرح آمریکا را «تسلیمنامه» توصیف کرده است.
همزمان، واکنش تند دونالد ترامپ به این پاسخ، نشانهای از عمیق بودن شکافها میان دو طرف است؛ شکافی که رسانههای غربی آن را فاصله میان آتشبس و جنگی گستردهتر توصیف میکنند.
ماجرا از چند هفته قبل آغاز شد؛ زمانی که دولت ترامپ با میانجیگری پاکستان، پیشنویسی موسوم به «طرح ۱۴ بندی» را برای پایان جنگ و آغاز مذاکرات گستردهتر به ایران ارائه کرد. رسانههایی مانند آکسیوس و رویترز گزارش دادهاند که محور اصلی این طرح، توقف درگیریها، بازگشایی تنگه هرمز و سپس ورود به مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران بوده است.
در مقابل، ایران ابتدا این طرح را «حداکثری و غیرمنطقی» توصیف کرد. الجزیره به نقل از یک منبع دیپلماتیک نوشت که تهران معتقد است پیشنهاد آمریکا «حتی روی کاغذ هم زیبا نیست» و بیشتر شبیه تلاش برای تحمیل خواستههای واشنگتن است.
اکنون و پس از چند دور رفتوآمد پیامها، پاسخ رسمی ایران ارسال شده است؛ پاسخی که به روایت رسانههای نزدیک به تهران، چهار محور اصلی دارد و شامل لغو کامل تحریمها، آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران پرداخت خسارتهای جنگ و تاکید بر حاکمیت ایران بر تنگه هرمز است.
در گزارش منابع دیپلماتیک آمده که ایران همچنین خواستار «توقف فوری جنگ» همزمان با اعلام هرگونه توافق شده و پیشنهاد داده پس از آتشبس، یک بازه ۳۰ روزه برای ادامه مذاکرات در نظر گرفته شود.
خبرگزاری رویترز نیز تایید کرده که پاسخ ایران از طریق پاکستان منتقل شده و تمرکز تهران فعلا بر «پایان جنگ» است، نه ورود به پرونده هستهای.
آنچه از جزئیات پاسخ ایران منتشر شده، نشان میدهد تهران تلاش کرده معادله مذاکرات را از «خلع سلاح و امتیازدهی» به سمت «توقف جنگ و رفع فشار اقتصادی» تغییر دهد.
در واقع ایران میگوید تا زمانی که تحریمها پابرجاست و تهدید نظامی ادامه دارد، حاضر نیست وارد مذاکرات گستردهتر درباره برنامه هستهای یا موشکی شود.
در همین چارچوب، رسانههای داخلی تاکید کردهاند که تهران طرح آمریکا را به دلیل زیادهخواهی ترامپ رد کرده است. همچنین مسئله مدیریت و کنترل ایران بر تنگه هرمز، یکی از محورهای مهم پاسخ تهران بوده؛ موضوعی که به دلیل نقش حیاتی هرمز در بازار جهانی انرژی، حساسیت بالایی برای غرب دارد.
پاسخ ایران، اما با واکنش فوری و تند دونالد ترامپ مواجه شد. رئیسجمهور آمریکا در گفتوگو با آکسیوس صراحتا گفت: «پاسخ آنها را دوست ندارم. این پاسخ نامناسب است.»
ترامپ همچنین اعلام کرد درباره پاسخ ایران با بنیامین نتانیاهو گفتوگو کرده، اما تاکید کرد: «مذاکره با ایران مسئولیت من است، نه هیچ کس دیگر.»
روزنامه واشنگتنپست نیز گزارش داد ترامپ پاسخ تهران را «کاملا غیرقابل قبول» توصیف کرده است. این رسانه نوشت که ایران حاضر نشده درباره برنامه هستهای و موشکی وارد مذاکره شود و همین مسئله خشم واشنگتن را برانگیخته است.
تحلیل غالب در رسانههای غربی این است که پاسخ ایران، اگرچه در را کاملا نبسته، اما عملا نشاندهنده فاصله زیاد دو طرف است.
آکسیوس در تحلیلی به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت پاسخ ایران حداکثری است و فاصله زیادی با انتظارات واشنگتن دارد.
رویترز نیز تاکید کرده که تهران فعلا تنها بر «پایان جنگ» متمرکز است و نمیخواهد پرونده هستهای را وارد مذاکرات فعلی کند؛ موضوعی که از نگاه آمریکا، ناکافی است.
واشنگتنپست هم نوشت نگرانی اصلی کاخ سفید این است که ایران از مذاکرات صرفا برای خرید زمان استفاده کند، بدون آنکه امتیاز واقعی درباره برنامه هستهای بدهد.
در مقابل، برخی رسانههای منطقهای مانند المیادین و الجزیره معتقدند پاسخ ایران تلاشی برای تغییر دستورکار مذاکرات از «خلع سلاح» به «پایان جنگ و رفع تحریمها» است.
اکنون مهمترین سوال این است که آیا این رفتوآمد پیامها میتواند به توافقی ولو موقت منجر شود یا منطقه دوباره به سمت تنش شدیدتر حرکت میکند؟
برخی تحلیلگران معتقدند ترامپ به دلیل فشار افکار عمومی آمریکا و نگرانی بازار انرژی، همچنان به دنبال نوعی توافق حداقلی است. آکسیوس نوشته بود که حتی در داخل تیم ترامپ نیز اختلافنظر وجود دارد و بخشی از اطرافیان او ترجیح میدهند مسیر دیپلماسی حفظ شود.
با این حال، همزمان تهدیدهای نظامی آمریکا ادامه دارد و اسرائیل نیز آشکارا مخالف هر توافقی است که بدون محدودسازی جدی برنامه هستهای ایران حاصل شود.
در داخل ایران نیز فضای سیاسی چندان به نفع توافق سریع نیست. جریانهای تندرو هرگونه عقبنشینی را «تسلیم» میدانند و حتی خواهان حملات پیشدستانه هستند، مثلا حسین شریعتمداری امروز در کیهان نوشته است: «حضور ناوهای فرانسه و بریتانیا یا هر کشور دیگری برای همراهی با آمریکا در مقابله با حق قانونی ما در حاکمیت بر تنگه هرمز دخالت آشکار در امور حاکمیتی ماست... و مقابله پیشدستانه با این ناوهای جنگی حق طبیعی و شناختهشده ماست.»
در مقابل، دولت تلاش میکند نشان دهد بدون لغو تحریمها حاضر به امتیازدهی نیست.
به همین دلیل، فعلا محتملترین سناریو نه یک توافق جامع، بلکه ادامه مذاکرات فرسایشی همراه با آتشبسهای مقطعی و مدیریت بحران است؛ وضعیتی که نه صلح کامل است و نه جنگ تمامعیار.
با این حال از گزینه بازگشت به درگیری و جنگ دوباره نیز نمیتوان غافل شد به خصوص بعد از درگیری پهپادی اخیر. همین دیشب یعنی بعد از ارائه پاسخ تهران و واکنش ترامپ، ارتش اعلام کرد که یک فروند پهپاد شناسایی دشمن متجاوز، توسط سامانههای شبکه یکپارچه پدافند، تحت فرماندهی قرارگاه مشترک پدافند هوایی کشور در منطقه جنوب غرب منهدم شده است.
در این بین رسانههای اسرائیلی با متهم کردن ایران به حملات پهپادی به کشورهای منطقه، از شکننده بودن آتشبس موقت میان ایران و آمریکا گزارش دادند.
دولت بریتانیا نیز اعلام کرده که همراه با فرانسه روز سهشنبه میزبان نشستی چندملیتی درباره برنامههای نظامی برای بازگرداندن جریان تجارت در تنگه هرمز خواهد بود.
در آمریکا نیز طیف تندرو بیکار ننشستهاند. مثلا سناتور راجر ویکر، نماینده جمهوریخواه مجلس سنای آمریکا، در پیامی خطاب به دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «آقای رییسجمهور، شما با رژیم اسلامگرای ایران بسیار صبور بودهاید. حالا وقت بازگشت به عمل است.»
در عین حال فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، نوشت که تمرینهای تفنگداران دریایی آمریکا تضمین میکند که آنها در صورت فرا خوانده شدن برای پیاده شدن بر عرشه کشتیهای متخلف در طول محاصره ایران توسط ایالات متحده آماده باشند.
سنتکام در این ارتباط، تصاویری از تمرینهای تفنگداران دریایی بر روی عرشه ناو تریپولی را در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد.