رویداد۲۴| یکی از محلهای حمایت دولتها از صنایع و توسعه صنعتی، منابع طبیعی است که در کشور ایران نیز بهوفور یافت میشود. نفت و گاز همواره در صدر حمایتهای صنعتی و رفاهی قرار داشته است و توسعه صنایع انرژیبر در ایران به لطف منابع سرشار گاز طبیعی بهویژه پارس جنوبی، مبتنی بر همین رویکرد بوده است. در اوج رقابت گازی با کشور قطر در استخراج ذخایر پارس جنوبی، صنعت پتروشیمی در فقدان خطوط لوله متعدد صادرات گاز و پایانههای LNG، توانست با حمایتهای دولت در قیمت مواد اولیه و مالیات، توسعه بیشتری یابد و بخشی از گاز طبیعی و مشتقات آن را به محصولات غیرخام تبدیل و صادر کند.
صنعت پتروشیمی در ابعاد مختلفی از اقتصاد ایران نقش ایفا میکند که میتوان به مواردی مانند درآمدزایی برای دولت، درآمد بازنشستگان، رونق بازار سرمایه و اشتغالزایی و ... اشاره کرد که در ادامه شرح داده میشوند.
درآمدزایی برای دولت
در سال ۱۴۰۳، متوسط مصرف روازنه گاز طبیعی در کشور به طور میانگین ۷۵۵ میلیون متر مکعب بوده است. از این مقدار تنها حدود ۶۸.۳ میلیون متر مکعب در روز (شامل ۴۱ درصد خوراک و ۵۹ درصد سوخت) در صنعت پتروشیمی مورد استفاده قرار گرفته است. بخش عمده درآمد حاصل از فروش خوراک و سوخت به صنعت پتروشیمی بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم نصیب دولت میشود. این نکته نیز حائز اهمیت است که تقریباً نیمی از درآمد صنعت پتروشیمی باواسطه یا بیواسطه صرف تأمین خوراک و سوخت از دولت میشود.
درآمد بازنشستگان
اکثر سهام شرکتهای پتروشیمی بهصورت مستقیم و یا غیرمستقیم، در اختیار صندوقهای بازنشستگی قرار دارد. از جمله این صندوقها میتوان به صندوقهای بازنشستگی صنعت نفت، نیروهای مسلح، کشوری، تأمین اجتماعی و فرهنگیان اشاره کرد. با توجه به اینکه تعداد مستمریبگیران این صندوقها بیش از ۶ میلیون نفر است، میتوان گفت بخش قابلتوجهی از جامعه به درآمد پایدار حاصل از صنعت پتروشیمی وابسته است.
رونق بازار سرمایه
سهم صنعت پتروشیمی از بازار سرمایه حدود ۳۰ درصد تخمین زده میشود و به این معنا است که نوسانات درآمدی این صنعت بر ۳۰ درصد از بازار و سهامداران بورس تأثیر میگذارد. نمونهای از این تأثیر را میتوان در افت شدید شاخص کل بازار سرمایه در تابستان ۱۴۰۲ مشاهده کرد که در پی انتشار خبر افزایش قیمت خوراک شرکتهای پتروشیمی رخ داد. علاوه بر این، حدود ۳۵درصد از ارزش سبد سهام عدالت متعلق به شرکتهای پتروشیمی است، به همین دلیل نوسانات این صنعت بر سود حدود ۵۰ میلیون نفر اثرگذار خواهد بود.
اشتغالزایی
صنعت پتروشیمی یکی از مهمترین ارکان اقتصادی کشور است که علاوه بر تولید محصولات شیمیایی و پلیمری، نقش کلیدی در اشتغالزایی دارد. در این صنعت حدود ۱۴۵ هزار نفر بهصورت مستقیم کار میکنند. از سوی دیگر، شرکتهای فعال در بخش پاییندستی پتروشیمی که مواد اولیه خود را از این صنعت تأمین میکنند، نزدیک به یک میلیون و ۱۹۰ هزار شغل ایجاد کردهاند. این رقم نشان میدهد که با فرض بعد خانوار ۳.۳ نفر، امرار معاش حدود ۳ میلیون و ۹۲۷ هزار نفر به طور غیرمستقیم به این صنعت وابسته است. بنابراین، هرگونه اختلال در تولید محصولات پتروشیمی در کشور، در مجموع، زندگی نزدیک به ۴.۵ میلیون نفر را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
نقش در تجارت کشور
صنعت پتروشیمی نقش مهمی در ایجاد ارزش افزوده در منابع نفت و گاز بهویژه برای ایران دارد. این صنعت با تبدیل نفت خام یا گاز طبیعی به فراوردهها و محصولات جدید، ارزش افزوده قابلتوجهی برای منابع نفت و گاز کشور فراهم کرده است و نقش مهمی در تحریمناپذیری، توسعه پایدار و شکوفایی اقتصادی کشور ایفا میکند.
حجم قابلتوجه محصولات پتروشیمی در صادرات ایران، نمایانگر رویآوردن دولت به عدم خامفروشی و افزایش ارزش افزوده حاصل از نفت خام است و در دوران تحریم نیز بخش پتروشیمی سهم قابلتوجهی از نیاز ارزی کشور را تأمین کرده است.
در سال ۱۴۰۳ صنعت پتروشیمی ایران حدود ۱۳ میلیارد دلار از طریق صادرات محصولات پلیمری و شیمیایی به خارج از کشور درآمد ارزی کسب کرده است. شایان ذکر است که کارخانجات متعددی نیز که در زمره مجتمعهای پتروشیمی قلمداد نمیشوند (زیرا موافقتنامه اصولی از وزارت نفت ندارند و تنها پروانه بهرهبرداری از وزارت صمت دریافت کردهاند)، تولید و صادرات محصولات شیمیایی و پتروشیمی را انجام میدهند. بخش عمدهای از این ارز به کشور بازگشته و بخش دیگری نیز برای تأمین کالاها، مواد اولیه، تجهیزات و خدمات مورد نیاز جهت ادامه فعالیت مجتمعهای پتروشیمی و اجرای طرحهای توسعهای هزینه شده است. صنعت پتروشیمی حدود یکچهارم صادرات غیر نفتی ایران را به خود اختصاص میدهد و ارز حاصل از صادرات پتروشیمی به دلیل سهولت در نقدشوندگی و دسترسپذیری بالا، بهعنوان ارزی «با کیفیت» شناخته میشود.
نقش در صنعت کشور
شرکتهای پتروشیمی تأمینکننده مواد اولیه برای حدود ۱۵ هزار بنگاه کوچک و متوسط در کشور هستند. در سال ۱۴۰۳، این صنعت حدود ۷.۱ میلیون تن انواع محصولات پلیمری و شیمیایی را از طریق بورسهای کالا و انرژی به صنایع پاییندستی عرضه کرد که ارزشی معادل ۶.۳ میلیارد دلار داشته است. اگر صنعت پتروشیمی در کشور توسعه نمییافت، این حجم از صنایع پاییندستی نیز شکل نمیگرفت و حتی در صورت ایجاد، برای تأمین نیازهای خود ملزم به تأمین ۶.۳ میلیارد دلاری نیاز خود از طریق واردات بودند. علاوه بر این، بخش کشاورزی نیز سالانه به ۱.۷ میلیون تن کود شیمیایی به ارزش ۵۰۰ میلیون دلار (با قیمت مصوب) وابسته است که توسط صنایع پتروشیمی تأمین میشود.
مطابق با آمار کارگاههای صنعتی با بیش از ۱۰ نفر کارکن در کشور در سال ۱۴۰۰ که توسط مرکز آمار ایران منتشر شده سهم ارزش افزوده صنعتی تولید مواد شیمیایی و فراوردههای شیمیایی (کد فعالیت ۲۰) در کل کشور با نرخ ارز ۲۳.۶۷ هزار تومانی، برابر با ۳۳۵.۷ هزار میلیارد تومان (۱۴.۲ میلیارد دلار) بوده است و معادل ۲۱ درصد از ۱۶۰۲ هزار میلیارد تومان (۶۷.۷ میلیارد دلار) ارزش افزوده صنعتی کل کشور است. این مقدار نشاندهنده جایگاه و اثرگذاری قابلتوجه این بخش در ساختار اقتصادی و صنعتی کشور ایران است. همچنین سهم ارزش مالیات غیرمستقیم و عوارض مربوط به کد ۲۰ برابر ۳۰۰ میلیون دلار معادل ۱۶.۴% از کل ۱.۷ میلیارد دلار کل کشور است.
از مجموع ۳.۲ میلیارد دلار خرید یا تحصیل اموال سرمایهای (داخلی و خارجی) بخش ماشینآلات کل صنایع کشور در سال ۱۴۰۰، سهم کد ۲۰ برابر با ۳۰۰ میلیون دلار معادل ۷.۷ درصد از کل کشور است. از کل ارزش پرداختی خدمات غیرصنعتی کارگاهها در کل کشور به مقدار ۵.۷ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۰، حدود ۱.۲ میلیارد دلار (۲۱ درصد از کل) سهم تولید مواد شیمیایی و فراوردههای شیمیایی است.
اشتباههای رایج دربارة صنعت پتروشیمی
۱. یکی از اشتباههای رایجی که درباره صنعت پتروشیمی وجود دارد، این است که صنعت پتروشیمی کشور کلاً مبتنی بر گاز طبیعی است. اگر چه که صنعت پتروشیمی به میدان پارس جنوبی وابستگی بالایی دارد؛ اما این بدان معنا نیست که به متان وابسته است. در واقع مجتمعهای متعددی در صنعت پتروشیمی هستند که گاز خام دریافت میکنند و از محصولات جانبی آن نظیر اتان، LPG و میعانات گازی برای تولید الفینها و آروماتیکها استفاده میکنند. در نتیجه چنانچه این خوراکها به طور مستقل در اختیار صنعت پتروشیمی قرار گیرد، وابستگی صنعت پتروشیمی به متان (که به جز کاربرد سوخت، تنها در مجتمعهای متانول و اوره/آمونیاک استفاده میشود) کمتر از ۶۰ درصد خواهد بود.
۲. اشتباه رایج دیگری که درباره صنعت پتروشیمی وجود دارد، این است که قیمت گاز طبیعی این صنعت، بسیار پایین تصور میشود. قیمت گاز طبیعی (متان) خوراک در صنعت پتروشیمی حدود ۱۰ سال است که از طریق یک فرمول مشخص تعیین میشود که در آن متوسط قیمتهای داخلی و جهانی در نظر گرفته شده است. تعرفه حاصل از این فرمول، گرانترین قیمت گاز طبیعی در میان سایر مصارف داخلی است و قیمت سایر صنایع بر اساس ۱۰ تا ۶۰ درصد این قیمت تعیین میشود. ضمن اینکه سهم صنعت پتروشیمی از کل گاز طبیعی عرضهشده در کشور کمتر از ۱۰ درصد است.
۳. یک اشتباه رایج دیگر، تصور امکان توسعه زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی داخل خود این صنعت است. صنعت پتروشیمی اصولاً کامودیتی تولید میکند و سهم کوچکی از این صنعت دارای حلقههای متعدد و پشتسرهم است که آن نیز نهایتاً به یک حلقه محدود میشود. در نتیجه عمده محصولات پتروشیمی با یک یا دو فرایند در قالب متانول، اوره، پلیاتیلن، پلیپروپیلن و ... به صنایع پاییندستی ارسال میشود و محصولاتی مانند پلیکربنات سهم کمی در صنعت پتروشیمی دارند. در نتیجه عمده زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی در صنایع تکمیلی و بیرون از محدوده خود صنعت پتروشیمی است و دغدغه توسعه زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی غالباً باید از صنایع پاییندستی و کارخانجات مطالبه شود. البته خود این موضوع محل مناقشه است، زیرا همانطور که صنعت نفت ایران بزرگتر از نیازهای یک کشور ۹۰ میلیون نفری است و بخشی از محصولات آن قاعدتاً به صادرات تخصیص مییابد، صنعت پتروشیمی موجود ایران نیز بزرگتر از نیازهای یک کشور ۹۰ میلیون نفری است و در نتیجه همه محصولات تولیدی آن هم در کارخانجات داخلی قابل جذب نیست و بیش از دوسوم محصولات تولیدی به صادرات تخصیص مییابد و در زنجیره ارزش کشورهای واردکننده قرار میگیرد.
۴. اشتباه رایج دیگری که درباره صنعت پتروشیمی وجود دارد، این است که تصور میشود زنجیرههایی وجود دارد که سرمایهگذاری در آنها سود بسیار بیشتری از زنجیرههای فعلی ایران داشته است. این در حالی است که زنجیرههای مختلف، تفوق ماهوی نسبت به یکدیگر ندارند و عوامل مختلفی از جمله مزیت دسترسی به خوراکهای بهتر و ارزانتر (نظیر اتان برای تولید اتیلن) و نوسانات دورهای قیمتی در زنجیرهها باعث کاهش یا افزایش سودآوری شرکتها درگذر تاریخی میشود.
۵. یک اشتباه رایج دیگر، تصور توجیهپذیر بودن یا نبودن طرحهای مختلف بر اساس اطلاعات بازار است. این رویکرد اگر چه برای بخش خصوصی و فعالان صنعت پتروشیمی لازم است؛ اما در سطح سیاستگذاری، عوامل بازاری و اقتصادی تنها یکی از عوامل مؤثر در تصمیمگیری است و عوامل دیگری نظیر تأمین نیاز داخلی، انتخاب شرکای تجاری و ... نیز دخیل است که میتواند توسعه یک طرح یا زنجیره را از جمیع ابعاد توجیهپذیر کند و آنگاه دولت بر این اساس، عوامل اقتصادی نظیر قیمت خوراک و سوخت را متناسب با رویکردهای اتخاذ شده، به نحوی تنظیم کند که توسعه آن طرح یا زنجیره برای بخش خصوصی نیز از حیث اقتصادی، توجیهپذیر شود.
۶. اشتباه رایج دیگری که درباره صنعت پتروشیمی وجود دارد، این است که ارزش محصولات تولیدی بهتنهایی با یکدیگر مقایسه میشود در حالیکه باید ضرایب تبدیل محصولات به یکدیگر نیز لحاظ شود. مثلاً اگر چه که یک تن متانول در حال حاضر با قیمت ۲۰۰ دلار در خلیجفارس معامله میشود، اما باید در نظر داشت که نیمی از وزن آن از اکسیژن هوا تأمین است و در واقع هر تن متان با ترکیب یک تن اکسیژن به متانول تبدیل میشود و لذا از هر تن متان، دو تن متانول به دست میآید؛ لذا مقایسه قیمت یک تن متان با یک تن متانول صحیح نیست. در مورد اوره نیز همین امر صادق است، زیرا اوره از ترکیب متان با نیتروژن هوا و دی اکسید کربن تولید میشود. اساساً بر همین مبنا است که هر تن اوره از هر تن آمونیاک (که ماده اولیه تولید اوره است) ارزانتر است، زیرا از هر تن آمونیاک، ۱.۸ تن اوره تولید میشود.
محمدجواد ساکت - رئیسکل تحقیقات بازار مدیریت برنامهریزی و توسعه شرکت ملی صنایع پتروشیمی