رویداد۲۴| سالها جهان نگران بسته شدن تنگه هرمز برای نفت بود، اما حالا نگرانی تازهای شکل گرفته است؛ اختلال در «شریان دیجیتال» جهان. سیانان در گزارشی هشدار داده ایران این بار فقط به نفت فکر نمیکند، بلکه چشم به کابلهای زیردریایی دوخته که بخش بزرگی از اینترنت، تراکنشهای بانکی و ارتباطات جهانی را از خلیج فارس عبور میدهند؛ زیرساختهایی که میتوانند تنگه هرمز را از یک گلوگاه انرژی به یک اهرم ژئوپلیتیک دیجیتال تبدیل کنند.
در جهان امروز، نفت دیگر تنها شریان حیاتی اقتصاد جهانی نیست. داده، اینترنت، خدمات ابری، تراکنشهای بانکی و ارتباطات آنلاین هم به همان اندازه حیاتی شدهاند. اگر قرن بیستم بر محور نفت میچرخید، قرن بیستویکم روی «داده» بنا شده است؛ دادههایی که بخش مهمی از آنها از کف دریا عبور میکنند.
حالا به نظر میرسد ایران هم دقیقاً روی همین نقطه دست گذاشته است؛ نقطهای که میتواند معادلات بازدارندگی در خلیج فارس را تغییر دهد.
شبکه سیانان در گزارشی تازه مدعی شده تهران بیش از گذشته این پیام را به جهان مخابره میکند که ابزار فشار ایران فقط موشک و نفت نیست؛ بلکه کابلهای اینترنتی زیردریایی نیز میتوانند به بخشی از قدرت بازدارندگی ایران تبدیل شوند.
این رسانه آمریکایی مینویسد مقامهای ایرانی و رسانههای نزدیک به حکومت در هفتههای اخیر به شکل فزایندهای درباره اهمیت کابلهای عبوری از تنگه هرمز صحبت کردهاند؛ کابلهایی که بخش بزرگی از ارتباطات اینترنتی و مالی میان اروپا، آسیا و کشورهای خلیج فارس را منتقل میکنند.
بخش بزرگی از اینترنت جهانی از طریق کابلهای فیبر نوری زیردریایی منتقل میشود؛ شبکهای عظیم از کابلها که در سکوت در کف اقیانوسها و دریاها کشیده شدهاند و ستون فقرات اینترنت جهان را تشکیل میدهند.
برخلاف تصور عمومی، اینترنت عمدتاً وابسته به ماهوارهها نیست. بیش از ۹۵ درصد تبادل دادههای بینالمللی از طریق همین کابلهای زیردریایی انجام میشود؛ از تماسهای تصویری و تراکنشهای بانکی گرفته تا خدمات ابری، هوش مصنوعی، بازارهای مالی و ارتباطات نظامی.
تنگه هرمز یکی از مسیرهای مهم عبور این کابلهاست. به گفته آلن مولدین، مدیر پژوهش شرکت تلهجئوگرافی، چندین کابل بینقارهای مهم از این منطقه عبور میکنند و برخی از آنها از آبهای سرزمینی ایران میگذرند.
دو کابل مهم «فالکون» و «گلف بریج اینترنشنال» از جمله مسیرهایی هستند که در گزارش سیانان به آنها اشاره شده است.
همین مسئله باعث شده برخی تحلیلگران از شکلگیری چیزی به نام «هرمز دیجیتال» صحبت کنند؛ مفهومی که نشان میدهد اهمیت تنگه هرمز دیگر فقط به نفت محدود نیست.
اختلال در کابلهای زیردریایی فقط به معنای کند شدن اینترنت کاربران عادی نیست. پیامدهای آن میتواند بسیار گستردهتر باشد.
مصطفی احمد، پژوهشگر مرکز تحقیقات هبتور در امارات، در مقالهای درباره آسیبپذیری زیرساختهای ارتباطی خلیج فارس هشدار داده که اختلال در این مسیرها میتواند صادرات نفت و گاز کشورهای منطقه را مختل کند، نظام بانکی و تراکنشهای مالی را تحت فشار بگذارد، خدمات ابری شرکتهایی مانند گوگل، آمازون و مایکروسافت را دچار اختلال کند، تجارت دیجیتال میان اروپا و آسیا را کند کند و بخشهایی از شرق آفریقا و جنوب آسیا را با اختلال اینترنت مواجه سازد.
او هشدار داده که هند نیز ممکن است از آسیبپذیرترین کشورها باشد؛ زیرا بخش مهمی از ترافیک اینترنت و صنعت برونسپاری این کشور به مسیرهای عبوری از خلیج فارس وابسته است. در واقع، تنگه هرمز حالا فقط شاهراه انتقال انرژی نیست؛ شاهراه انتقال داده هم هست.
نگرانیها درباره آسیبپذیری کابلهای زیردریایی فقط یک سناریوی تئوریک نیست. جهان در سال ۲۰۲۴ نمونهای واقعی از آن را تجربه کرد.
پس از حملات نیروهای یمنی در دریای سرخ، سه کابل مهم زیردریایی آسیب دیدند؛ اتفاقی که باعث اختلال در بخشی از ترافیک اینترنت منطقه شد.
شرکت ارتباطات جهانی HGC اعلام کرد حدود ۲۵ درصد ترافیک اینترنت برخی مناطق تحت تاثیر این حادثه قرار گرفت.
این اتفاق به جهان نشان داد زیرساخت اینترنت جهانی تا چه اندازه شکننده است و چگونه یک بحران ژئوپلیتیک میتواند به سرعت به بحران ارتباطی و اقتصادی تبدیل شود.
حالا بسیاری از تحلیلگران میپرسند اگر چند کابل آسیبدیده در دریای سرخ چنین اثری داشتند، هرگونه اختلال در تنگه هرمز چه ابعادی خواهد داشت؟
برای دههها، مهمترین ابزار بازدارندگی ایران در خلیج فارس تهدید بستن تنگه هرمز و ایجاد شوک نفتی بود. اما به نظر میرسد تهران حالا به این جمعبندی رسیده که جهان امروز بیش از نفت، به داده وابسته شده است.
در شرایطی که آمریکا و غرب طی سالهای گذشته تلاش کردهاند وابستگی خود به نفت خاورمیانه را کاهش دهند، اقتصاد دیجیتال به پاشنه آشیل تازه جهان تبدیل شده است.
ایران اکنون تلاش میکند این پیام را منتقل کند که اگر امنیتش تهدید شود، هزینه بحران فقط افزایش قیمت نفت نخواهد بود؛ بلکه ممکن است اینترنت، بانکداری و تجارت دیجیتال جهانی هم آسیب ببیند.
دینا اسفندیاری، مسئول بخش خاورمیانه در بلومبرگ اقتصادی در گفتوگو با سیانان میگوید: «ایران قصد دارد چنان هزینه سنگینی به اقتصاد جهانی تحمیل کند که دیگر هیچکس جرأت حمله دوباره به ایران را نداشته باشد.»
این جمله در واقع عصاره استراتژی جدیدی است که برخی تحلیلگران از آن به عنوان «بازدارندگی دیجیتال» یاد میکنند.
در بخش دیگری از گزارش سیانان آمده که مقامهای ایرانی معتقدند شرکتهای بزرگ فناوری باید برای عبور کابلها از منطقه هزینه پرداخت کنند و از قوانین ایران تبعیت داشته باشند.
این ایده شباهت زیادی به مدل مصر در کانال سوئز دارد؛ جایی که قاهره سالانه میلیاردها دلار از موقعیت ژئوپلیتیک خود درآمد کسب میکند.
برخی تحلیلگران معتقدند تهران حالا به دنبال تبدیل موقعیت جغرافیایی خود به یک اهرم اقتصادی و راهبردی پایدار است؛ نه فقط از طریق نفت، بلکه از مسیر ترانزیت داده. به بیان دیگر، ایران میخواهد از «گذرگاه داده» همان استفادهای را بکند که دههها از «گذرگاه انرژی» میکرد.
همزمان با افزایش رقابتهای ژئوپلیتیک، حفاظت از کابلهای زیردریایی به یکی از نگرانیهای اصلی قدرتهای جهانی تبدیل شده است.
ناتو، آمریکا و کشورهای اروپایی در سالهای اخیر بارها درباره تهدید زیرساختهای زیرآبی هشدار دادهاند. نگرانی آنها فقط حملات نظامی مستقیم نیست؛ بلکه خرابکاری، جنگ سایبری و آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی نیز مطرح است.
کابلهای زیردریایی فقط اینترنت مردم را منتقل نمیکنند؛ ارتباطات نظامی، دادههای امنیتی، سامانههای بانکی و خدمات ابری جهان هم به آنها وابستهاند.
به همین دلیل برخی کارشناسان معتقدند جنگهای آینده ممکن است نه فقط در آسمان و زمین، بلکه در کف دریاها هم جریان داشته باشند.
گزارش سیانان را میتوان نشانهای از یک تغییر بزرگتر دانست؛ گذار از ژئوپلیتیک سنتی نفت به ژئوپلیتیک داده.
در عصر هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال و خدمات ابری، کنترل مسیرهای انتقال داده به اندازه کنترل مسیرهای انتقال انرژی اهمیت پیدا کرده است.
اگر در گذشته کشورها با بستن تنگههای نفتی جهان را تحت فشار قرار میدادند، امروز اختلال در کابلهای اینترنتی میتواند شوکی حتی بزرگتر ایجاد کند.
شاید به همین دلیل است که حالا تنگه هرمز دیگر فقط یک گذرگاه نفتی نیست؛ بلکه به یکی از حساسترین گرههای اینترنت جهان تبدیل شده است.
شاید مهمترین پیام تهران همین باشد که در دنیای جدید، قدرت فقط با موشک و نفت تعریف نمیشود؛ گاهی کابلهایی که در سکوت کف دریا خوابیدهاند، میتوانند از هر سلاحی مهمتر باشند.