رویداد۲۴| شهلا کاظمیپور، جمعیتشناس، در گفتوگویی مهمترین تحول جمعیتی ایران در دهههای اخیر را تغییر ساختار سنی جمعیت عنوان میکند. او میگوید: «مهمترین تغییری که طی ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر در جمعیت ایران اتفاق افتاده، تغییر هرم سنی جمعیت است.» به گفته او، ایران از یک هرم سنی با «قاعده بسیار وسیع» در دهه اول انقلاب به سمت هرم جمعیتی با قاعده کوچکتر و بخش میانی متورم حرکت کرده است؛ بهطوری که «شکل هرم سنی جمعیت از مثلث خارج شد و حالتی خمرهای پیدا کرد.»
او توضیح میدهد که این وضعیت نتیجه کاهش باروری است و میگوید: «وقتی کنترل جمعیت اتفاق میافتد و باروری کاهش پیدا میکند، قاعده هرم جمع میشود و وسط هرم متورم میشود. در این حالت میگوییم جمعیت در پنجره جمعیتی قرار دارد.» کاظمیپور تأکید میکند که ایران از سال ۱۳۸۵ وارد این مرحله شده و اکنون در میانه این پنجره قرار دارد؛ «معمولاً این دوره ۳۵ تا ۴۰ سال طول میکشد»، اما ایران حدود نیمی از آن را پشت سر گذاشته است.
او هشدار میدهد که پس از این دوره، کشور وارد سالمندی خواهد شد و میگوید: «حدود ۱۰ تا ۱۵ سال دیگر، جمعیت وارد مرحله سالمندی خواهد شد.» به گفته او، اکنون نیز جمعیت کشور به سمت سالمندی در حال حرکت است و این روند در آینده شدت میگیرد.
کاظمیپور اهمیت این دوره را در بهرهوری اقتصادی میداند و میگوید: «در پنجره جمعیتی بیش از دو سوم جمعیت باید از نظر اقتصادی فعال باشند و یک سوم مصرفکننده.» او تأکید میکند اگر این جمعیت فعال دچار بیکاری یا «اشتغال کاذب» شود، کشور فرصت تاریخی خود را از دست میدهد و در آینده با «سالمندی گرفتار» روبهرو خواهد شد.
در بخش دیگری از گفتوگو، او به وضعیت باروری اشاره میکند و میگوید: «نرخ باروری کاهش چشمگیری داشته است؛ در دهه ۶۰ میانگین فرزندان هر خانواده ۶/۵ نفر بود و اکنون به حدود ۱/۶ نفر رسیده است.» او این کاهش را بسیار سریعتر از تجربه جهانی میداند و تأکید میکند: «این کاهش سریع باروری در جهان برای ایران منحصربهفرد است.»
کاظمیپور همچنین به نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی اشاره میکند و میگوید این تغییر تنها اقتصادی نیست: «دلیل سرعت بالا در ایران، افزایش سطح سواد، دسترسی به تکنولوژی و ارتباطات، و آگاهیهای اجتماعی است.» او البته میافزاید که مسائل اقتصادی و نگرانی از آینده نیز بیتأثیر نیستند.
یکی از بخشهای مهم این گفتوگو مربوط به سیاستهای تشویقی جمعیت است. او معتقد است این سیاستها موفق نبودهاند و میگوید: «سیاستهای تشویقی موفق نبودهاند چراکه مسئلهشناسی دقیق صورت نگرفته است.» به گفته او، تمرکز صرف بر اقتصاد اشتباه است و اگر مشکلات ساختاری حل نشود، نتیجهای حاصل نمیشود: «بهتر است بودجهها به جای وام فرزندآوری در مسیر زیرساختهای اقتصادی سرمایهگذاری شود.»
در بخش مهاجرت نیز کاظمیپور نقش آن را در کاهش باروری مهم میداند و توضیح میدهد: «مهاجرت داخلی و خارجی باعث کاهش فرزندآوری میشود.» او میگوید حتی مهاجرت روستایی به شهری الگوی فرزندآوری را تغییر میدهد و افراد از الگوهای پرجمعیتتر به الگوهای کمفرزند شهری میرسند. همچنین در مهاجرت خارجی، «فردی که در فکر مهاجرت هست تا رسیدن به مقصد اقدام به ازدواج و فرزندآوری را کم میکند.»
او در پایان به ناامیدی اجتماعی و اثر رویدادها بر جمعیت اشاره میکند و میگوید حتی حوادث سیاسی و جنگ نیز بر موالید اثر دارد و تأکید میکند که اگر سیاستگذاری اصلاح نشود، ایران به سمت «سالمندی گرفتار» حرکت خواهد کرد.