رویداد۲۴ | منیره چگینی- جنگ فقط شهرها و پایگاهها را هدف نگرفت؛ بخشی از مهمترین اکوسیستمهای خلیج فارس نیز زیر سایه این درگیری آسیب دیدند. حالا چند هفته پس از حمله به تأسیسات نفتی جزیره لاوان، تصاویر تازهای از سواحل سیاهپوش، مرجانهای آلوده و جانورانی که در مواد نفتی گرفتار شدهاند، نگرانیها درباره شکلگیری یک بحران زیستمحیطی گسترده در جنوب ایران را افزایش داده است؛ بحرانی که به گفته کارشناسان، میتواند آثار آن تا سالها در اکوسیستم خلیج فارس باقی بماند.
روز ۲۳ فروردین، درست همزمان با اعلام آتشبس از سوی دونالد ترامپ، چند حمله هوایی به تأسیسات نفتی ایران در جزیره لاوان انجام شد. گزارشهای بعدی نشان میداد جنگندههای اماراتی تأسیسات نفتی این منطقه را هدف قرار دادهاند؛ منطقهای که در صنعت نفت ایران با عنوان «مناطق فلات قاره شرکت ملی نفت ایران» شناخته میشود.
براساس گزارشهای منتشرشده، این حملات باعث آتشسوزی گسترده و خروج بخش مهمی از ظرفیت پالایشگاهی لاوان از مدار شد؛ آسیبی که گفته میشود بازسازی آن ممکن است ماهها زمان ببرد. اما ابعاد بحران فقط به خسارت صنعتی محدود نماند. هفتههای بعد، تصاویر ماهوارهای و ویدئوهایی که توسط فعالان محیطزیست و رسانهها منتشر شد، نشان داد لکههای نفتی گسترده به سواحل جزیره شیدور رسیده و بخشهایی از ساحل مرجانی و مناطق حفاظتشده را آلوده کرده است.
در تصاویر منتشرشده، سواحل پوشیده از قیر، پرندگان و آبزیان گرفتار در مواد نفتی و تغییر رنگ آبهای اطراف جزیره دیده میشود؛ تصاویری که برای بسیاری یادآور فجایع نفتی بزرگ جهان است. نگرانی اصلی اما این است که آلودگی به یکی از حساسترین زیستگاههای خلیج فارس رسیده؛ منطقهای که محل زیست گونههای کمیاب و آسیبپذیر دریایی است.
در حالی که ابعاد آلودگی هر روز بیشتر آشکار میشود، انتقادها نسبت به عملکرد سازمان حفاظت محیطزیست نیز افزایش یافته است. سمیه رفیعی، رئیس فراکسیون محیطزیست و عضو هیأت رئیسه مجلس، در گفتوگو با رویداد۲۴ با ابراز نگرانی از وضعیت جزیره لاوان اعلام کرده که تا این لحظه هیچ طرح یا برنامه مشخصی از سوی سازمان محیطزیست درباره پایش و پاکسازی جزیره شیدور دریافت نشده است.
رفیعی میگوید: «بر اساس اخبار رسیده، سازمان محیطزیست هنوز عملیات پایش این جزیره را آغاز نکرده است.»
اظهارات او در حالی مطرح میشود که کارشناسان حقوق بینالملل محیطزیست هشدار میدهند در چنین بحرانهایی، مستندسازی دقیق خسارتها اهمیت حیاتی دارد؛ چراکه طبق قوانین بینالمللی، آسیب به محیطزیست در جریان جنگ میتواند مشمول غرامت شود و کشور مهاجم موظف به جبران خسارت خواهد بود.
به همین دلیل، برخی فعالان محیطزیست معتقدند تعلل در ثبت و مستندسازی وضعیت جزیره شیدور، ممکن است در آینده حتی امکان پیگیری حقوقی خسارتهای وارده را هم از ایران بگیرد.
در همین حال، حبیب مسیحی تازیانی، مدیرکل حفاظت محیطزیست هرمزگان، در گفتوگو با رویداد۲۴ ضمن تأیید وضعیت بحرانی در جزیره شیدور اعلام کرده که آلودگی ناشی از آسیب به تأسیسات نفتی به سواحل لاوان و شیدور رسیده و «تبعات ماندگاری بر ساحل صخرهای و مرجانها خواهد گذاشت.»
تازیانی میگوید اقدامات لازم برای مستندسازی خسارتهای زیستمحیطی در حال انجام است.
اظهارات او نشان میدهد نگرانی اصلی فقط مربوط به آلودگی مقطعی نیست؛ بلکه احتمال تخریب بلندمدت اکوسیستم منطقه مطرح است. برخلاف آلودگیهای سطحی که ممکن است طی چند هفته یا چند ماه پاک شوند، آسیب به مرجانها و زیستگاههای حساس دریایی میتواند سالها باقی بماند و حتی چرخه تولیدمثل برخی گونهها را مختل کند.
لیدا آشتیانی، کارشناس محیطزیست، در گفتوگو با رویداد۲۴ جزئیات بیشتری از اهمیت اکولوژیک منطقه ارائه میدهد. او جزیره شیدور (مارو) را یکی از مهمترین زیستگاههای حفاظتشده خلیج فارس توصیف میکند؛ جزیرهای که بهویژه بهعنوان محل تخمگذاری لاکپشتهای دریایی و زیستگاه پرندگان مهاجر شناخته میشود.
آشتیانی با اشاره به اینکه سامانههای بینالمللی نیز انباشت نفت خام در خط ساحلی و آسیب به حیاتوحش را ثبت کردهاند، میگوید: «گزارشها نشاندهنده خفگی و گرفتار شدن جانوران در آلودگیهای نفتی است. گسترش این نوار سیاه در منطقهای که محل حضور لاکپشتهای پوزهعقابی و مرجانهاست، میتواند آثار بلندمدتی بر چرخه تولیدمثل این گونهها بگذارد.»
او تأکید میکند که آلودگی در مناطق جزیرهای، بهدلیل محدود بودن جریان آب، بسیار دیرتر تجزیه میشود و ممکن است سالها در اکوسیستم باقی بماند: «این آلودگی میتواند سالها بر مرجانها، ماهیان، پرندگان و لاکپشتها اثر مخرب بگذارد.»
کارشناسان محیطزیست میگویند در چنین مناطقی، حتی اگر لکههای سطحی نفت جمعآوری شود، مواد آلاینده میتوانند در رسوبات دریایی باقی بمانند و بهتدریج وارد زنجیره غذایی شوند؛ موضوعی که پیامدهای آن فقط محدود به حیاتوحش نخواهد بود.
در کنار بحران لاوان و شیدور، گزارشهایی از آلودگی نفتی در اطراف جزیره خارک نیز منتشر شده است. برخی رسانهها منشأ این آلودگی را نشت از تأسیسات نفتی ایران دانستهاند، اما سازمان حفاظت محیطزیست این موضوع را رد کرده است.
به گفته سازمان محیطزیست، منشأ آلودگی مشاهدهشده در اطراف خارک، «آب توازن آلوده یک نفتکش آسیبدیده» بوده و نشت مستقیمی از تأسیسات داخلی رخ نداده است.
با این حال، همزمانی چند حادثه نفتی در خلیج فارس باعث شده نگرانیها درباره شکنندگی زیرساختهای انرژی و آسیبپذیری اکوسیستم منطقه افزایش پیدا کند؛ بهویژه در شرایطی که بخش مهمی از اقتصاد و امنیت غذایی ساکنان جنوب ایران به سلامت این آبها وابسته است.
اگرچه هنوز ابعاد دقیق خسارتهای زیستمحیطی حمله به لاوان مشخص نیست، اما آنچه تاکنون منتشر شده، تصویری نگرانکننده از یکی از جدیترین بحرانهای محیطزیستی سالهای اخیر در خلیج فارس ترسیم میکند.
بحرانی که این بار نه نتیجه فرسودگی زیرساختها یا خطای صنعتی، بلکه محصول مستقیم جنگ است؛ جنگی که حالا رد آن نهفقط روی تأسیسات نفتی، بلکه بر بدن مرجانها، لاکپشتها و سواحل جنوبی ایران باقی مانده است.