رویداد۲۴| مازیار وکیلی- سالها پیش از این که سینمای زیر زمینی در ایران باب شود و ما هر ساله شاهد ساخته شدن فیلمهایی باشیم که خارج از چهارچوب رسمی در همین ایران تهیه و تولید میشوند فیلمهای نه چندان معتبری وجود داشت که توسط اپوزوسیون فرهنگی جمهوری اسلامی تهیه و تولید میشد که کسی چندان آنها را جدی نمیگرفت. از چند فیلم ضعیف و سطحی پرویز صیاد بگیر تا فیلمهای ناکامی بدون دخترم هرگز و سنگسار ثریا. فیلمهایی به ظاهر جنجالی که سی دی و دی وی دی قاچاق آنها به ایران میآمد موجهای زودگذر احساسی و عاطفی میان مخالفان حاکمیت ایجاد میکرد و فراموش میشد. فیلمهایی که تمام تلاش آنها این بود که نشان دهند ایران پس از انقلاب اسلامی یک جامعه متحجر و عقب اُفتاده است که با قوانینی سخت گیرانه اداره میشود. منتقدان و مخالفان این فیلمها هم هنگام نقد چنین فیلمهایی بنای خود را بر تمسخر میگذاشتند و به کیفیت پایین این فیلمها میخندیدند. این فیلمها اغلب از سوی مجامع فرهنگی و جشنوارههای معتبر هم جدی گرفته نمیشدند و زیستی حاشیهای داشتند. اما در سال ۲۰۰۷ ناگهان انیمیشنی تولید و پخش شد که نه تنها بسیار با کیفیتتر بود که به شکل بسیار هوشمندانه تری تناقضها و مشکلات جامعه ایران پس از انقلاب اسلامی را نقد میکرد؛ پرسپولیس. انیمیشنی سیاه و سفید که توسط یک کارگردان زن مهاجر ایرانی ساخته شده بود. زنی بنام مرجان ساتراپی. فیلم به جشنواره کن راه پیدا کرد، دیده شد و مورد بازبینی و ارزیابی منتقدان جدی سینمایی سراسر جهان قرار گرفت و جایزه هیئت داوران جشنواره کن را هم کسب کرد و در گلدن گلوب و اُسکار آن سال هم کاندیدای جایزه بهترین انیمیشن بلند سال شد. فارغ از این که با محتوای پرسپولیس موافق باشیم یا نه دیگر نمیشد چنین فیلمی را انکار کرد و با تمسخر از کنار آن رد شد. ساخته مرجان ساتراپی فیلم مهمی بود که از ناگفتههای جامعه ایرانی پرده بر میداشت و حرف میزد. فیلمی که پس از حوادث سال ۱۴۰۱ هم بارها و بارها مورد اشاره قرار گرفت و قسمتهای مختلف آن توسط کاربران ایرانی در فضای مجازی بازنشر شد. ساتراپی برخلاف سایر کارگردانان اپوزوسیون ایران تناقضهای جامعه ایرانی را بهتر درک کرده بود و فیلم با کیفیتتری ساخته بود. فیلمی که مخالفان آن هم نمیتوانستند کیفیت نسبتاً مطلوب آن را انکار کنند. پرسپولیس اولین فیلم حقیقی اپوزوسیون ایران بود که توانست سر و صدا ایجاد کند و توجهات جهانی را به خود جلب نماید.
مرجان ساتراپی خالق انیمیشن پرسپولیس متولد اول آذر سال ۱۳۴۸ است. او در رشت به دنیا آمد و جد مادری او در زمان ناصرالدین شاه مدتی والی گیلان بود. خانواده ساتراپی آنطور که خودش بعدها در گفتوگوهای مختلف اعلام کرد مبارزین مارکسیستی بودند که تلاش میکردند از طریق روشهای مدنی علیه خاندان پهلوی دست به مبارزه بزنند. ساتراپی در دوران نوجوانی یک مارکسیست-آنارشیست بود. مرجان ساتراپی دوران کودکی و نوجوانی را در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی و جنگ ایران و عراق سپری کرد. در سال ۱۹۸۳ توسط خانواده به وین اتریش فرستاده شد و در حالی که تنها زندگی میکرد به ادامه تحصیل پرداخت. ساتراپی در سال ۱۹۸۹ به ایران بازگشت و تا سال ۱۹۹۳ در دانشگاه هنرهای زیبا در رشته ارتباطات تصویری به ادامه تحصیل پرداخت. از سال ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۴ هم به عنوان نقاش، گرافیست و مدرس زبانهای انگلیسی و فرانسه در ایران به فعالیت پرداخت تا این که در سال ۱۹۹۴ و پس از جدایی از همسر خود به استراسبورگ فرانسه رفت و باقی عمر خود را در فرانسه زندگی کرد. در فرانسه هم شغلی مرتبط با تحصیلات خود را انتخاب و تصویرگر کتاب کودکان شد و در کنار آن با مطبوعات و مجلات هم همکاری میکرد. ساتراپی بعدها به فیلمسازی روی آورد و البته کنش گری سیاسی را هم فراموش نکرد. یکی از مهمترین کنشگریهای سیاسی رد نشان لژیون دونور (بالاترین نشان افتخار دولت فرانسه) بود که ساتراپی دلیل آن را سیاستهای ریاکارانه کشور فرانسه در قبال مقامات و حاکمیت ایران عنوان کرده بود.
بیشتر بخوانید: جوایز ایران از 71 دوره جشنواره کن/ 39 جایزه
ساتراپی در گفت و گویی درباره رد این نشان گفت: «اکثر فرزندان مقامات ایرانی به صورت آزادانه در کشور فرانسه زندگی میکنند. در حالی که جوانان ایرانی حتی از دریافت ویزای توریستی این کشور محروم هستند و در قبال ورود آنان به کشور فرانسه سخت گیریهای زیادی صورت میگیرد.» او با این تصمیم به فهرست هنرمندان و روشنفکرانی پیوست که نشان لژیون دونور را رد کردهاند. از جمله ژان پل سارتر، آنی ارنو برنده جایزه نوبل و توماس پیکتی اقتصاددان.
در ژوئن سال ۲۰۰۹ مرجان ساتراپی به همراه محسن مخملباف در پارلمان اتحادیه اروپا حضور پیدا کرد و از اعتراضات پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ در ایران حمایت کرد و از دولتهای اروپایی خواست که دولت محمود احمدی نژاد را به رسمیت نشناسد و از اعتراضات مردم ایران حمایت کند. مرجان ساتراپی در واکنش به این حوادث کتاب مصور ده صفحهای بنام پرسپولیس ۰/۲ را هم منتشر کرد که به صورت اینترنتی منتشر شد و تمرکز خود را بر روی حوادث پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ گذاشته بود. مرجان ساتراپی سرانجام در تاریخ ۱۴ خرداد سال ۱۴۰۵ درگذشت.