رویداد ۲۴| رسانههای نزدیک به دولت ترکیه از تدوین طرحی خبر دادهاند که بر اساس آن، آنکارا در صورت بروز جنگ یا ناآرامی در ایران، بهدنبال ایجاد «منطقه حائل» در مرز مشترک دو کشور است؛ طرحی که هدف اعلامیاش جلوگیری از ورود موج پناهجویان به خاک ترکیه است، اما در لایههای عمیقتر، پرسشهای جدی درباره نیتهای امنیتی، حقوقی و سیاسی آنکارا و پیامدهای منطقهای این رویکرد پیشدستانه ایجاد میکند.
گزارش رسانههایی، چون «ملیت» ـ که بهعنوان تریبون غیررسمی دولت ترکیه شناخته میشود ـ از اطلاعرسانی غیرعلنی وزارت خارجه این کشور به کمیسیون روابط خارجی پارلمان، نشان میدهد که موضوع «ایرانِ بحرانزده» از نگاه آنکارا دیگر صرفاً یک سناریوی فرضی نیست، بلکه به مسئلهای در حال برنامهریزی تبدیل شده است. نکته کلیدی در این طرح، تأکید بر «نگه داشتن مهاجران و پناهجویان در داخل خاک ایران» است؛ عبارتی که بیش از آنکه بوی مدیریت بحران بدهد، یادآور سیاست انتقال بار بحران به همسایه شرقی است.
بیشتر بخوانید:
ترکیه در سالهای اخیر تجربه ایجاد منطقه حائل در شمال سوریه را داشته؛ تجربهای که ابتدا با ادعای امنیت مرزی و مبارزه با تروریسم آغاز شد، اما بهتدریج به حضور نظامی بلندمدت، تغییر موازنه جمعیتی و نقشآفرینی مستقیم در معادلات داخلی سوریه انجامید. همین سابقه باعث میشود که هرگونه سخن از «منطقه حائل» جدید، حتی در مرحله طراحی، با بدبینی جدی از سوی ناظران منطقهای مواجه شود. آیا آنکارا اینبار هم صرفاً نگران مرزهای خود است یا بهدنبال گشودن یک پرونده جدید برای نقشآفرینی فرامرزی؟
اظهارات اخیر هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، درباره احتمال حمله اسرائیل به ایران و سخنان همدلانه اردوغان درباره «آزمون ناآرامیهای اجتماعی» در ایران، ظاهراً در چارچوب همدردی و نگرانی دیپلماتیک بیان شدهاند. اما همزمانی این مواضع با افشای طرح منطقه حائل، این شائبه را تقویت میکند که آنکارا خود را برای بدترین سناریوها آماده کرده و حتی فراتر از آن، میخواهد قواعد مواجهه با آن را از پیش تعیین کند.
از منظر حقوق بینالملل، ایجاد منطقه حائل در خاک کشور دیگر ـ حتی با توجیهات انسانی یا امنیتی ـ بدون رضایت دولت مرکزی، نقض آشکار حاکمیت ملی محسوب میشود. طرحی که بهطور ضمنی بر «مدیریت مهاجران در داخل ایران» تأکید دارد، این پرسش را پیش میکشد که ترکیه تا چه حد خود را مجاز میداند درباره جغرافیا و جمعیت همسایهاش تصمیمسازی کند. این رویکرد، اگرچه هنوز در حد سناریو مطرح شده، اما از نظر سیاسی حامل پیامی نگرانکننده است: آنکارا ایران را نه فقط بهعنوان یک همسایه، بلکه بهمثابه یک منبع بالقوه بحران میبیند که باید مهار شود.
نکته دیگر، پیامدهای منطقهای چنین طرحی است. مرز ایران و ترکیه یکی از باثباتترین مرزهای منطقه در دهههای اخیر بوده و هرگونه تغییر در معادلات امنیتی آن میتواند واکنش زنجیرهای بازیگران دیگر را در پی داشته باشد؛ از روسیه و کشورهای قفقاز گرفته تا اروپا که خود بهشدت نسبت به موجهای جدید مهاجرت حساس است. بهبیان دیگر، طرح منطقه حائل اگرچه با شعار «جلوگیری از مهاجرت» مطرح میشود، اما میتواند خود به عامل بیثباتی تازهای تبدیل شود.
شاید مهمترین جنبه این خبر، نه عملیاتی شدن یا نشدن طرح، بلکه نفسِ طرح آن است. اینکه دولت ترکیه در محافل رسمی خود سناریوی «جنگ یا ناآرامی در ایران» را مبنای برنامهریزی قرار داده، نشانهای از تغییر نگاه آنکارا به آینده همسایه شرقیاش است؛ نگاهی که بیش از همسایگی و همکاری، بر پیشگیری یکجانبه و انتقال هزینهها استوار است. چنین نگاهی، اگر اصلاح نشود، میتواند بهتدریج خط قرمزهای روابط تهران–آنکارا را جابهجا کند؛ حتی پیش از آنکه بحرانی در عمل رخ داده باشد.