رویداد۲۴ | منیره چگینی- جهان شاید در آستانه ورود به یکی از پیچیدهترین بحرانهای دهههای اخیر باشد؛ بحرانی که اینبار فقط حاصل جنگ یا نتیجه تغییرات اقلیمی نیست، بلکه از همزمانی دو شوک بزرگ جهانی شکل میگیرد: تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه و بازگشت یک «سوپر النینو» کمسابقه. بسیاری از کارشناسان معتقدند ترکیب این دو عامل میتواند از اواخر سال ۲۰۲۶، امنیت غذایی، قیمت انرژی و ثبات اقتصادی جهان را با بحرانی کمسابقه روبهرو کند.
مهدی زارع، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه مخاطرات طبیعی، در گفتوگو با رویداد۲۴ هشدار داده که همزمانی بازگشت «سوپر النینو» ــ پدیدهای که به گفته او پس از ۱۴۹ سال دوباره با شدت بالا در حال شکلگیری است ــ با جنگ و بیثباتی در خاورمیانه، میتواند زنجیرهای از بحرانهای اقتصادی و غذایی را در سطح جهان فعال کند؛ بحرانی که آثار آن نهفقط در منطقه، بلکه در بازار جهانی غذا، انرژی و معیشت کشورهای فقیر و در حال توسعه نیز دیده خواهد شد.
زارع با اشاره به تبعات تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران گفت: «در اثر این تجاوز نظامی، بلافاصله کریدورهای اصلی ترانزیت انرژی، بهویژه تنگه هرمز مختل شد و شوکهای اقتصادی از طریق دو مسیر حیاتی به بیرون موج میزنند.»
او توضیح داد نخستین اثر، افزایش شدید هزینه جهانی سوخت و حملونقل است؛ هزینههایی که به گفته او نسبت به میانگین سال ۲۰۲۵ تقریباً دو برابر شدهاند. زارع تأکید کرد: «از آنجا که کشاورزی مدرن بسیار مکانیزه و کاملاً وابسته به لجستیک و رسیدن مواد و تجهیزات از راه دور است، هزینههای پایه تولید مواد غذایی با تغییری اجتنابناپذیر به سمت بالا روبهرو هستند.»
بیشتر بخوانید: محاصره دریایی به سفره مردم رسید | افزایش ۱۰ برابری قیمت کود چه نتایجی خواهد داشت؟
زارع بحران دوم را اختلال در زنجیره تأمین کودهای شیمیایی میداند. او گفت: «گاز طبیعی ماده اولیه برای کودهای نیتروژنی سنتز شده است و اختلالات ساختاری در جریان گاز خاورمیانه، قیمت جهانی کود را ۱۵ تا ۲۰ درصد افزایش داده است.»
به گفته او، بسیاری از کشاورزان در آمریکای جنوبی و استرالیا اکنون یا مصرف کود را کاهش دادهاند یا به سمت محصولات کممصرفتر حرکت کردهاند؛ تغییری که میتواند در اواخر برداشت ۲۰۲۶ و اوایل ۲۰۲۷ به افت محسوس عملکرد محصولات کشاورزی منجر شود.
این استاد دانشگاه با استناد به معیارهای سازمان هواشناسی جهانی (WMO) و سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) گفت: «در اواسط سال ۲۰۲۶ بیش از ۹۰ درصد احتمال وجود دارد که شرایط النینو در زمستان نیمکره شمالی ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ حاکم باشد.»
به گفته زارع، مدلهای اقلیمی نشان میدهند گرمایش ناشی از فعالیتهای انسانی، انرژی و رطوبت جوی این پدیده را تشدید خواهد کرد. او هشدار داد: «النینو معمولاً بارانهای موسمی را کاهش میدهد؛ به طوری که کمبود بارندگی در هند، تایلند و اندونزی مستقیماً محصولات اساسی پرمصرف آب مانند برنج و شکر را تهدید میکند.»
زارع همچنین گفت همزمان با خشکسالی شدید در شمال آمریکای جنوبی و آمریکای مرکزی، احتمال وقوع بارانهای سیلآسای غیرفصلی در جنوب برزیل و آرژانتین نیز افزایش یافته است؛ وضعیتی که ذخایر جهانی سویا، ذرت و شکر را تحت فشار قرار میدهد و به افزایش قیمت خوراک دام و سپس افزایش قیمت گوشت منجر خواهد شد. به گفته او، این روند از اوایل سال ۲۰۲۶ آغاز شده و اکنون به بالاترین سطح خود رسیده است.
او تأکید کرد: «سوپر النینو از نظر تاریخی منجر به خشکی شدید در شرق استرالیا و از بین رفتن محصولات زمستانی در جنوب آفریقا میشود و در این مناطق، کشورها مجبور میشوند از صادرکنندگان خالص مواد غذایی به سمت حفاظت از بازار داخلی یا اتکا به واردات حرکت کنند.»
زارع معتقد است ترکیب بحران اقلیمی با هزینه بالای انرژی، بازار جهانی غذا را وارد مرحله تازهای از گرانی خواهد کرد. او گفت: «وقتی کاهش محصولات کشاورزی ناشی از تغییرات اقلیمی در محیطی با هزینههای بالای انرژی رخ میدهد، شاخص قیمت جهانی غذای فائو در نیمه اول سال ۲۰۲۶ به دلیل قیمت روغنهای گیاهی، گوشت و غلات روند صعودی داشته است.»
به گفته او، احتمال دارد تا اواخر سال ۲۰۲۶، همزمان با کاهش عملکرد محصولات کشاورزی و افزایش هزینه حملونقل زمستانی، قیمت کالاهای اساسی در جهان با «یک افزایش ثانویه بزرگ» مواجه شود.
زارع همچنین هشدار داد که بسیاری از کشورهای تولیدکننده بزرگ غذا ممکن است برای حفاظت از بازار داخلی خود، صادرات محصولات اساسی را محدود کنند؛ اتفاقی که میتواند بازار جهانی را با کمبود شدید و نوسانات قیمتی مواجه کند.
این استاد دانشگاه در ادامه به تبعات اقتصادی این بحران اشاره کرد و گفت: «صندوق بینالمللی پول برآورد کرده که تا پایان سال ۲۰۲۶ رشد تولید ناخالص داخلی جهانی به حدود ۳.۱ تا ۳.۲ درصد کاهش مییابد.»
به گفته او، اقتصادهای پیشرفته ممکن است تا حدی با سرمایهگذاریهای صنعتی و توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی از بحران عبور کنند، اما اقتصادهای در حال توسعه و بازارهای نوظهور با فشار شدید رکود تورمی روبهرو خواهند شد. زارع افزود: «بانکهای مرکزی مجبور خواهند بود برای مقابله با تورم ناشی از انرژی، نرخ بهره را در سطح بالا حفظ کنند؛ مسئلهای که رشد اقتصادی را کاهش و هزینه استقراض را افزایش میدهد.»
او در پایان هشدار داد: «سازمان ملل تخمین میزند شوک ترکیبیِ دو برابر شدن قیمت سوخت، گرانی غذا و تضعیف ارزها میتواند تا اوایل سال ۲۰۲۷ بیش از ۳۲ میلیون نفر دیگر را به فقر شدید بکشاند.»
زارع تأکید کرد کشورهای کمدرآمد، واردکننده کالا و بهویژه کشورهای جزیرهای کوچک، بخشهایی از آفریقا و خاورمیانه، بیش از دیگران در معرض این بحران خواهند بود؛ زیرا بخش عمده ذخایر ارزی آنها صرف تأمین غذا و سوخت خواهد شد.