ویرانیهای امروز و برنامههای فردا؛ ایران بعد از جنگ چه شکلی است؟
رویداد۲۴| منیره چگینی- جنگ، چهره شهرها و روستاها را بهطور عمیقی تغییر داده و زندگی میلیونها نفر را مختل میکند. ویرانیهای گستردهای که تنها به تخریب ساختمانها محدود نمیشود، بلکه پایههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور را نیز تهدید میکند. بازسازی پس از چنین بحرانی، نه تنها یک نیاز فوری برای بازگرداندن زندگی روزمره مردم، بلکه فرصتی تاریخی برای بازطراحی ساختارهای شهری، ارتقای زیرساختها و توسعه اقتصادی محسوب میشود.
برنامهریزی دقیق برای بازسازی نیازمند دیدگاهی فراتر از تعمیر و ترمیم سطحی است؛ این فرآیند مستلزم درک جامع از میزان آسیب، اولویتهای فوری و توان بالقوه جامعه در بازسازی است. تجربه کشورها و مناطق جنگزده نشان داده است که هر تأخیر یا عدم انسجام در بازسازی میتواند پیامدهای بلندمدت و گاه جبرانناپذیری در زندگی مردم و اقتصاد ملی ایجاد کند.
علاوه بر ابعاد فیزیکی، بازسازی جنگ، آزمونی برای توانایی جامعه در همبستگی، مدیریت بحران و بازآفرینی اعتماد عمومی نیز هست. بازگرداندن امنیت، خدمات ضروری و امید به آینده، بخشی از چالش اجتماعی بازسازی است که بدون برنامهریزی و همکاری میان دولت، نهادهای غیردولتی و جامعه مدنی ممکن نیست.
به همین دلیل، از همین حالا که جنگ به یکماهگی رسیده، نیاز به تصویری روشن و واقعی از وضعیت کشور احساس میشود. اقدام سریع، هماهنگی بینبخشی و مشارکت مردم محلی، کلیدهایی هستند که میتوانند مسیر بازسازی را هموار و پایدار کنند و فرصت ساخت آیندهای مقاوم و آبادتر را فراهم آورند.
بازسازی خرابیهای جنگ از تخریب هزاران واحد مسکونی، مدرسه و بیمارستان و ساختمانهای اداری تا راهها و مناطق صنعتی دغدغهای است که از هم اکنون باید در دست بررسی و مطالعه قرار گیرد.
بیشتر بخوانید: موسویان: ایران خود را با شرایط جنگی تطبیق داده | تعلیق حمله به تاسیسات برق، یک توقف تاکتیکی است
چگونه جنگها پایان مییابند؟ | گیدئون رز؛ سراب فتح و توهم پایان
کارشناسان معتقدند، تهیه یک گزارش فنی و جامع از وضعیت خسارات اقدامی ضروری است در همین راستا مهدی زارع استاد دانشگاه به رویداد۲۴ گفته این گزارش باید با هدف ارائه تصویری دقیق از شرایط کشور برای دولت، نهادهای غیردولتی و سرمایهگذاران تدوین شود و به پرسشهای کلیدی درباره چرایی انجام ارزیابی و محورهای اصلی آن پاسخ دهد. به گفته وی، مقدمات تهیه این گزارش باید از هماکنون فراهم شود.
روشهای تدوین اطلاعات سند ارزیابی خسارت جنگ
وی با اشاره به ابزارهای مورد نیاز گفت: استفاده از نقشهبرداری GIS، تصاویر ماهوارهای، پرسشنامهها و مصاحبههای میدانی از جمله الزامات جمعآوری دادهها است. همچنین لازم است در ابتدای گزارش، شرح دقیقی از روشهای جمعآوری اطلاعات و نحوه اطمینان از صحت و قابلیت اعتماد دادهها ارائه شود. در همین بخش، وضعیت زیرساختهای پیش از جنگ شامل آب، برق، حملونقل، بهداشت و مسکن نیز باید بهطور کامل توصیف شود.
بررسی آمایش سرزمینی
زارع ادامه داد: این گزارش باید به بررسی جمعیت، توزیع جغرافیایی و وضعیت اقتصادی-اجتماعی بپردازد و ارزیابی دقیقی از آسیبهای فیزیکی ساختمانهای مسکونی با تعیین درجه خسارت و برآورد هزینههای بازسازی ارائه دهد. همچنین زیرساختهای عمومی شامل جادهها، پلها، تونلها، شبکههای برق، آب و فاضلاب و مخابرات و نیز ساختارهای اقتصادی مانند کارخانهها، بازارها، مراکز تجاری و تأسیسات کشاورزی باید بهصورت جامع بررسی شوند. به گفته او، ضمیمه کردن تصاویر میدانی و نقشههای حرارتی توزیع خسارت از الزامات این گزارش است.
ارزیابی تلفات انسانی و اجتماعی
وی با تأکید بر اهمیت ابعاد انسانی و اجتماعی گفت: ارزیابی تلفات جانی، تعداد افراد بیسرپناه و جابهجا شده، بررسی اثرات روانی-اجتماعی و میزان دسترسی به خدمات بهداشتی، آموزشی و تغذیهای از بخشهای کلیدی این گزارش به شمار میرود.
ارزیابی خسارات محیط زیستی
زارع در ادامه به ارزیابی آسیبهای محیطزیستی اشاره کرد و افزود: بررسی آلودگی هوا، آب و خاک ناشی از انفجارها، آوار و مواد شیمیایی و همچنین تخریب پوشش گیاهی و جنگلها باید بهدقت انجام شود. وی هشدار داد که مخاطرات بلندمدت مانند آلودگیهای رادیواکتیو و باقیماندن مواد منفجره نیز باید با استفاده از نقشههای GIS و مقایسه تغییرات پوشش زمین پیش و پس از جنگ تحلیل شده و برای پاکسازی محیطی توصیههای فوری ارائه شود.
ارزیابی احتمالات، ریسکها و مخاطرات
وی تحلیل خطرات و ریسکهای پس از جنگ را از دیگر بخشهای مهم این گزارش دانست و تصریح کرد: شناسایی ساختمانهای نیمهویران، مشکلات دسترسی به آب و برق و اولویتبندی مناطق پرخطر با استفاده از ماتریس ریسک (احتمال در شدت) باید در دستور کار قرار گیرد تا برنامههای اضطراری بهدرستی هدایت شوند. بر اساس نتایج این تحلیل، برنامههای بازسازی در سه بازه کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت تدوین خواهد شد.
ارائه خدمات اجتماعی و اقتصادی
زارع همچنین به ضرورت اجرای برنامههای حمایتی اقتصادی-اجتماعی اشاره کرد و گفت: ارائه وامهای اضطراری، ایجاد اشتغال موقت و ارائه خدمات مشاوره روانی باید در سریعترین زمان ممکن عملیاتی شود. وی نقش نهادهای مردمنهاد را در ارائه خدمات و هماهنگی با دستگاههای اجرایی حیاتی دانست.
تهیه مستندات و دادهها
وی با تأکید بر اهمیت دقت در جمعآوری دادهها افزود: تمامی اطلاعات میدانی باید توسط افراد دارای تخصص مرتبط یا دانشجویان این حوزه ثبت شود و مستندسازی تصویری برای هر نقطه مهم شامل حداقل یک عکس و ثبت مختصات GPS الزامی است. همچنین استفاده از قالبهای استاندارد بینالمللی مانند UN-OCHA برای امکان مقایسه دادهها در دورههای زمانی و مناطق مختلف توصیه میشود.
الگوهای ارزیابی خسارت سازمان ملل
زارع درباره ساختار تیمهای ارزیابی میدانی توضیح داد: این تیمها باید با سرپرستی فردی متخصص در حوزه مهندسی عمران یا زمینشناسی تشکیل شوند و شامل نقشهبردار، کارشناس بهداشت، روانشناس، پزشک و تکنسین GIS/دیتابیس باشند. این گروهها بهصورت تیمهای ۴ تا ۶ نفره و بهطور دورهای در بازههای ۲ تا ۴ روزه به مناطق آسیبدیده اعزام میشوند.
وی افزود: بهرهگیری از استانداردهای بینالمللی مانند الگوهای ارزیابی خسارت سازمان ملل و فدراسیون جهانی صلیب سرخ و هلال احمر، از جمله UN-OCHA Damage Assessment و IFRC Rapid Mapping، میتواند به افزایش دقت و هماهنگی در ثبت اطلاعات کمک کند.
بیشتر بخوانید: وعدههای شهرداری به جنگزدگان؛ از تامین هزینه اسکان تا بازسازی با مدل مشارکتی | جبران خسارتهای جزئی ظرف ۱۵ دقیقه!
چرا جهان به این اندازه پرآشوب است؟ | احتمال جنگ جهانی سوم و سال سخت ۲۰۲۶
زارع اقدامات اولیه بازسازی را شامل بررسی آسیبهای ساختمانی و شناسایی بناهای خطرناک، خنثیسازی مهمات عملنکرده، پاکسازی آوار و مواد سمی و بازسازی زیرساختهای حیاتی عنوان کرد و گفت: ترمیم خطوط آب، فاضلاب، برق و مخابرات، بازسازی جادهها و پلها و بهبود مسیرهای دسترسی اضطراری باید در اولویت قرار گیرد.
ضرروت اقدامات اجتماعی
وی همچنین بر ضرورت اسکان موقت آسیبدیدگان تأکید کرد و افزود: ایجاد کمپهای موقت یا واحدهای پیشساخته برای خانوارهای بیسرپناه، تأمین امکانات بهداشتی مانند آب شرب و سرویسهای بهداشتی و ارائه خدمات درمانی و روانی از جمله اقدامات ضروری در این مرحله است. همچنین راهاندازی کلینیکهای اضطراری برای درمان جراحات و پیشگیری از بیماریهای عفونی باید مورد توجه قرار گیرد.
زارع در پایان به اهمیت بازسازی اقتصادی و اجتماعی اشاره کرد و گفت: حمایت از کسبوکارهای کوچک، ارائه تسهیلات مالی و معافیتهای مالیاتی، احیای بازارهای محلی، بازگرداندن خدمات آموزشی از طریق مدارس موقت و همکاری با نهادهای داخلی و بینالمللی برای تأمین منابع از جمله اقدامات کلیدی است. وی تأکید کرد که مشارکت مردم محلی در تدوین و اجرای برنامههای بازسازی، همراه با نظارت و ارزیابی مستمر، نقش مهمی در موفقیت این فرآیند خواهد داشت.
