رویداد۲۴ | لیلا فرهادی- صدا و سیما، بیاعتبارترین نهاد حاکمیت، تنها تریبون انتشار خبر از عمان بود و خبرنگار اعزامی آن به دلیل گزارشهای بیسر و ته، احتمالا در فهرست سیاه مجریان این سازمان قرار گرفت. گزارشهای لحظهای بدون محتوا و بدون دسترسی خبرنگار به اطلاعات واقعی مذاکرات، تصویر خالی و بیاثر از دیپلماسی ایران ارائه میکرد.
مذاکرات جمعه ایران و آمریکا با بینهایت دور قبلی در چهار دهه گذشته چند تفاوت مهم داشت: پس از جنگ ۱۲ روزه و حمله آمریکا به برنامه هستهای ایران، در آستانه یک جنگ احتمالی دیگر، با تجهیزات نظامی گسترده آمریکا در اطراف ایران و بعد از که اعتراضات خونین دیماه و وعده آمریکا برای مداخله به سود معترضان_بخوانید حمله نظامی به ایران_ بود.
با رسیدن «ناوگان زیبا و بزرگ آمریکا» _ تعبیری که ترامپ مکررا برای اشاره به تجهیزات نظامیاش به کار میبرد_ به آبهای خلیج فارس، شدت تهدید و نگرانی مردم ایران افزایش یافت. در این شرایط، خبر مذاکرات منتشر شد؛ ابتدا اعلام شد مذاکرات در استانبول شامل برنامه هستهای، موشکی و منطقهای خواهد بود و حضور سران کشورهای منطقه نیز پیشبینی شده بود.
نشست ابتدا قرار بود در استانبول برگزار شود و وزیر خارجه ایران راهی استانبول شد، اما رسانههای غربی اعلام کردند ایران با سرفصل، طرفهای مذاکره و مکان نشست مخالفت کرده است. رسانه تکنفره اکسیوس با خبرنگار اسرائیلی-آمریکایی خود اعلام کرد مذاکرات منتفی شده است، خبری که در میان مردم ایران با نگرانی شدید و معادل جنگ حتمی برداشت شد.
کمی بعد، همان رسانهها خبر دادند که آمریکا با تغییر مکان و عدم حضور کشورهای منطقه موافقت کرده است؛ یعنی سرفصل مذاکرات از نظر آمریکاییها تغییری نکرده بود، هرچند مقامات ایرانی اصرار داشتند موضوع فقط هستهای باشد. در این میان هیچ توضیحی درباره این رفت و برگشتها از سوی طرف ایرانی داده نشد.
ترکیب تیمها به خوبی اختلاف دستورکار دو طرف را نشان میداد:
ایران: عباس عراقچی وزیر خارجه به همراه مجید تخت روانچی (معاون سیاسی)، اسماعیل بقایی (سخنگو)، کاظم غریبآبادی (معاون امور حقوقی و بینالمللی) و حمید قنبری (معاون دیپلماسی اقتصادی). این ترکیب نشاندهنده ادامه دستورکار سیاسی و مشابه مذاکرات قبلی است، با حضور نماینده اقتصادی برای بحث رفع تحریمها.
آمریکا: استیو ویتکاف (فرستاده ویژه ترامپ در امور خاورمیانه) به همراه جرارد کوشنر (داماد ترامپ) و برد کوپر (فرمانده سنتکام). دو چهره اخیر تازه به تیم پیوستهاند و نشاندهنده حضور افراد با دستورکار فراتر از مسائل هستهای، شامل موشکها و مسائل منطقهای است.
بیشتر بخوانید:
مذاکره در مسقط، فرمان ضدایرانی در واشنگتن؛ پیام واقعی کاخ سفید به تهران چیست؟
مذاکرات عمان آتشبس سیاسی ایجاد کرد یا فقط مکث تاکتیکی؛ خطر جنگ رفع شد؟
این روند را در ذهن داشته باشید؛ میرسیم به صبح روز جمعه. با همین مقدمه چشم ۹۰ میلیون ایرانی به عمان خیره شده بود.
با وجود حساسیت مذاکرات، وزارت خارجه ایران هیچ خبرنگاری همراه خود نبرد. خبر تنها از طریق صدا و سیما و ایرنا مخابره شد. گزارشهای لحظهای خبرنگار صدا و سیما بدون دسترسی به محتوای مذاکرات و فاقد هرگونه تحلیل یا جزئیات منتشر شد.
اوج هنر دیپلماسی فرهنگی-نظامی ایران در این مقطع، دور افتخار هواپیمای وزیر بر فراز صحرای طبس قبل از عزیمت به عمان بود؛ ژستی نمادین که از منظر مخاطب ایرانی، طرف مقابل را به یک مبارزهای الهی میطلبید؛ ما کاری از دستمان بر نمیآید، شاید خدا یک بار دیگر به داد ما برسد.
البته ناگفته نماند که دولت به عصر رونق پیامک هم برگشته و جدیدا از ترفند پیامک فلهای استفاده قابل توجهی میکند. پس از مذاکرات، پیامکی به تمام شمارههای همراه ایرانیان ارسال شد که محتوای آن از زبان عراقچی بود:
«شروع خوبی بود. چگونگی ادامه مذاکرات منوط به مشورت با پایتختهاست. درباره نفس ادامه مذاکرات تقریبا توافق نظر وجود داشت و قرار شد ادامه یابد.»
واژه «تقریبا» نگرانکننده و مبهم بود و هیچ توضیحی درباره آن ارائه نشد.
یک عکس از عراقچی قبل از ورود به مذاکرات هم البته وایرال شد که علاقهمندان به زبان بدن از آن ذوق زده شدند. رویداد ۲۴ ترجیح میدهد در این باره حرفی نزند.
در حالی که طرف ایرانی هیچ روایت واقعی و تحلیلی ارائه نکرده و عملا رسانههای ایران در بلاتکلیفی به سر میبرند، طرف آمریکایی کنترل روایت را در دست گرفته است. دولت ترامپ تا امروز با ابزارهای متنوع دیپلماسی رسانهای شامل توییتهای رئیسجمهور، درز هدفمند اخبار، مصاحبههای رئیس جمهور در جمع خبرنگاران کنار در ایرفورس وان و «کارزار فریب قبل از حمله» اقدام به هدایت جریان خبر کرده است.
خبرنگار اکسیوس در خلال مذاکرات اعلام کرد که عراقچی با ویتکاف و کوشنر مستقیما دیدار کرده و خبرنگار وال استریت ژورنال نوشت ایران در مواضع خود سرسخت است.
گزارشهایی به نقل از دیپلماتهای غربی حاکی از این است که ایران ممکن است با توقف چندساله غنیسازی موافقت کند. سخنگوی کاخ سفید، کارولین لویت، گفته هدف ترامپ «صفر شدن توان هستهای ایران» است. وزیر خارجه آمریکا، مارکو روبیو، هم اعلام کرده دستور کار شامل «رفتار ایران با مردم خود» خواهد بود.
وزیر خارجه آمریکا، مارکو روبیو هم گفته دستور کار مذاکرات شامل «رفتار ایران با مردم خود» نیز خواهد بود.
ترامپ هم در هفتههای وعده داده است در صورتی که ایران سه خواسته او را نپذیرد، «با سرعت و شدت» عمل خواهد کرد: پایان دادن به برنامه هستهای و انهدام ذخایر اورانیوم غنیشده؛ کاهش تعداد و برد موشکهای بالستیک؛ و پایان حمایت از گروههای مسلح متحد در سراسر منطقه.
نیویورک تایمز میگوید ممکن است به پیشنهاد برخی کشورهای همسایه در مذاکرات توجه شود. دو دیپلمات خاورمیانهای گفتند که دیگر کشورها نگران هستند که بحث درباره موشکها و گروههای نیابتی ایران باعث بنبست فوری شود و بنابراین تلاش کردهاند جلسه روی برنامه هستهای ایران متمرکز شود و در عوض به ایران اجازه بدهند تنها به ظرفیت غنیسازی حداقلی، احتمالاً ۳ درصد یا کمتر، محدود شود.
این رسانه میگوید: این میزان برای ایران امکان «حفظ آبرو» در برابر خواسته ترامپ مبنی بر صفر شدن غنیسازی را فراهم میکند، اما عملاً نتیجه مشابه خواهد بود، زیرا فاصله زیادی با غنیسازی ۹۰ درصدی مورد نیاز برای بیشتر سلاحهای هستهای دارد.
در حالی که ایران هیچ توضیحی درباره علت حضور بی سابقه معاون دیپلماسی اقتصادی خود در نشست روز جمعه عمان نداده، مقام ایرانی به نیویورک تایمز گفتهاند که تهران ممکن است آماده ارائه تعلیق بلندمدت برنامه هستهای خود باشد و در عوض، انتظار دارد واشنگتن تحریمهای طولانیمدت را لغو کند. این یعنی حضور حمید قنبری برای مذاکره برای رفع تحریمها بوده است.
ایران درباره مخالفت با حضور مقامات کشورهای همسایه و برگزاری نشست در استانبول توضیحی ارائه نکرده، اما رسانههای آمریکایی علت را توضیح دادهاند؛ نیویورک تایمز نوشته ایرانیها نگران بودند که در یک مذاکره با کل منطقه به گوشه رینگ رانده شوند. به جای آن، مذاکرات کوچکتری در عمان برنامهریزی شد که عمان میانجیگری بین آمریکا و ایران را بر عهده دارد.
وال استریت ژورنال جزییات بیشتری از نشست روز جمعه منتشر کرده است. این رسانه نوشته «مثل آنچه زمانی درباره فلسطینیها گفته میشد، ایران هیچ فرصتی را برای از دست دادن فرصتها از دست نمیدهد. در مذاکرات جمعه در عمان، ایران از توقف غنیسازی اورانیوم یا انتقال آن به خارج سر باز زده است.»
این رسانه میگوید این موضوعات، بهویژه اینکه ایران حاضر به توافق دربارهٔ برنامه موشکی یا پایان حمایت از گروههای نیابتی در منطقه نیست، نشان میدهد که رژیم جدی برای رسیدن به توافق نیست؛ حتی با وجود حضور گسترده نیروهای آمریکایی در منطقه و تلاش برای فشار بر تهران.
وال استریت ژورنال نوشته هیچیک از این نشانهها دال بر جدیت ایران در مذاکرات نیست؛ مقامهای ایرانی تلاش میکنند نسخهای از توافق قبلی سال ۲۰۱۵ را به آمریکا بفروشند. اکنون صحبت از جلسات بیشتر است، اما اگر این، شروع روند دیپلماتیک باشد، سؤال این است که واقعاً درباره چه چیزی باید مذاکره کرد؟