رفتار انتخاباتی ایرانیان را جور دیگر باید دید

رویداد۲۴-تحلیل و بررسی رفتار انتخاباتی مردم در ایران همیشه جزو سوال‌برانگیزترین و مساله‌برانگیزترین تحلیل‌های اتفاقات اجتماعی بوده است. مسوولان و سیاستمداران، اصحاب رسانه و حتی بسیاری از اصحاب علوم اجتماعی در ایران همواره بر عدم تعین و پیش‌بینی‌ناپذیر بودن رفتار انتخاباتی مردم ایران تاکید کرده‌اند. اگر این موضوع را بپذیریم یعنی قبول کرده‌ایم که ایران و ایرانی تافته‌ای جدابافته است و رفتار مردم در این خطه با الگوهای عقلانی حاکم در سایر کشورها تفاوت جدی دارد. همچنین اصرار و تاکید بر این امر در سطح خارج از علم، علوم انسانی و اجتماعی را به انزوا می‌برد چرا که متهم به ناتوانی فهم و درک جامعه است و در سطح داخل علم نیز تاکید بر زوایای پنهان رفتار مردم ایران باعث به عرصه آمدن نظریات ذات‌گرایانه پیرامون جامعه ایرانی خواهد بود.  به عنوان نمونه بیان شده که حضور روح استبداد شرقی در ایران باعث تقدم کنش‌های احساسی به جای کنش‌های عقلانی است و از این جهت ایران یک «جامعه کوتاه‌مدت» و «جامعه کلنگی» است که فهم و پیش بینی رفتار انتخاباتی در آن دشوار است. (کاتوزیان) برخی از صاحب نظران، انتخابات در ایران را با پدیده «کاتاستروف » یا «رویدادگی» تحلیل کرده‌اند.  (رنانی، خانیکی و محبیان) این تئوری که از ریاضی وارد علوم اجتماعی شده است به تبیین مکانیزم تغییرات ناگهانی و ناپیوسته اشاره می‌کند و در علوم اجتماعی به پدیده‌های شورشی سریع نسبت داده شده است. با اتکا به این نظریه می‌توان گفت مجموعه‌ای از نارضایتی‌ها و ناخوشی‌ها در یک جامعه مانند افزایش فشار روانی و نارضایتی مردم یک کشور، تغییرات آنی و ناگهانی را به وجود خواهد آورد. برخی نیز با اتکا به نظریه «خلقیات منفی ایرانیان» تلاش در تبیین عدم تعین رفتار انتخاباتی مردم ایران داشته و پنهانکاری، هیجان‌پذیری بالا و نفوذ عناصر عاطفی در لایه‌های مختلف اجتماعی (فراستخواه) و نیز فقدان حافظه تاریخی ایرانی و دستکاری تعمدی آن (افروغ) را از دلایل این امر برشمرده‌اند. همچنین فشردگی تغییرات اجتماعی، سطح پایین بی‌اعتمادی اجتماعی و ناپیوستگی گروه‌های مرجع و مردم (خانیکی) نیز از دلایلی است که در این زمینه برشمرده شده است. ماهیت معماگونه رفتار مردم در ایران (کچویان) و نیز پیچیدگی رفتار مردم (حاضری) از مواردی است که بر احساسی بودن و عدم تبیین عقلانی رفتار انتخاباتی تاکید می‌کند بنابراین عناصر غیرعقلانی در تبیین وارد می‌شود. اما به نظر می‌رسد که با توجه به نظرسنجی‌های انتخاباتی در ادوار گوناگون بتوان منطقی در رفتار انتخاباتی مردم ایران استخراج کرد که حاصل کنش جمعی آنان است. البته منطق کنش کمتر شناخته شده است چون در این شرایط کمتر به تحقیقات انضمامی پرداخته‌اند و کمتر کسی حین و بعد از انتخابات به سراغ مطالعه این موضوعات رفته است. البته «عملکرد آرشیوی» مراکز و موسسات نظرسنجی در دوره‌های پیشین نیز بر این فضا دامن زده است. کنش جمعی با تمایز دو مفهوم «عقلانیت ابزاری» و «عقلانیت شناختی» توسط «ریمون بودون» نضج تازه گرفته است و نظریه او را از عقلانیت ابزاری ارتقا داد. در واقع عقلانیت شناختی معطوف به هزینه ـ فایده نیست بلکه مقبولیت در محدوده شناختی کنشگر و ارزش‌های او تعریف می‌شود. با تاکید بر عقلانیت شناختی از سود-هزینه صرف فاصله گرفته و به این باید توجه کنیم که چگونه در ذهن کنشگران توجه به حرکت به سمت «خیر جمعی» و فاصله گرفتن و زدودن «شر جمعی» شکل می‌گیرد. کنشگران به این باور می‌رسند که علاقه‌مند به برخورداری از نفعی هستند و می‌دانند، به تنهایی قادر به به دست آوردن آن نیستند.

این موارد می‌تواند منبعث از نیازهای درونی کنشگران، هنجارهای چندسویه کنشگری و نیز هویت‌های جمعی کنشگران باشد. برای رسیدن به این نقطه، موارد ذیل باید محقق شود:

١- زمینه ساختاری: ساختار جامعه باید به گونه‌ای باشد که شکل خاصی از کنش جمعی در آن به وقوع بپیوندد. به عنوان نمونه در جامعه‌ای که اعتراض و تظاهرات در آن به طور نسبی ممنوع است و در ایام انتخابات با آزادی نسبی کنشگران عرصه بروز پیدا می‌کند زمینه ساختاری کنشگری منطقی و عقلانی تحقق می‌یابد.
٢- فشار ساختاری: هنگامی که فشاری بر جامعه تحمیل می‌شود مردم اغلب برای یافتن راه‌حل پذیرفتنی به همکاری با هم ترغیب می‌شوند. به عنوان نمونه نتایج پیمایش ملی ایسپا با عنوان «عوامل موثر بر ایجاد فشار روانی در بین مردم ایران» به خوبی نمایان می‌نماید که از بین ٢٢ عامل تاثیرگذار بر استرس مردم ایران، تورم و هزینه‌های زندگی با میانگین ١/٤ از ٥ موثرترین عامل در کل کشور است. شرایط سخت اقتصادی و احساس تنگنا همان فشار ساختاری سامان‌دهنده کنش جمعی می‌تواند تلقی شود.
٣- باور تعمیم یافته: توجه افکار عمومی به مساله خاص یعنی تعمیم یافتن یک باورجمعی است. این مطلب پیش از داشتن مساله و یافتن راه‌حل آن برای شکل‌گیری کنش جمعی اهمیت دارد.
٤- عوامل شتاب‌دهنده: باید رویداد مهمی افراد را به واکنش جمعی وادار کند. به عنوان نمونه بروز شایعات یا حوادث خاص انتخاباتی مثل کناره‌گیری کاندیدا در این زمینه موثر است.
٥- بسیج برای اقدام: در تعامل کنشگران با رویدادها سازمان بی‌ساختار و بافت غیرمنسجم شکل می‌گیرد. مثلا شکل‌گیری ستادهای خودجوش یا صحبت‌های چهره به چهره با مردم از بسیج کنشگران برای اقدام است.
٦- کنترل اجتماعی: در اینجاست که حرکت به سمت هدف خاص توسط رهبران هر حرکت شکل می‌گیرد.

روند شکل‌گیری کنش جمعی را می‌توان در مطالعه روندی نظرسنجی‌های انتخاباتی ملاحظه کرد. آنچه بیان شد در نظرسنجی‌های انتخاباتی و البته در مطالعه روندی آن به خوبی آشکار است. البته ما به دلیل انتشار نابسامان و آشفته نظرسنجی‌ها، در یک وضعیت «آنافورمیک» نسبت به آنها به‌سر می‌بریم. «آنامورفوسیس» تصویری است که چنان تخریب شده است که تنها از یک زاویه خاص قابل شناسایی است. به گفته «ژیژک» آنامورفوسیس عنصری است که وقتی به طور مستقیم دیده می‌شود، چیزی جز یک لکه بی‌معنا نیست، اما به محض اینکه از یک زاویه جانبی به آن نگاه کنیم، ناگهان شکل کاملا آشنا و قابل تحملی به خود می‌گیرد. بنابراین آنامورفوسیس شکلی از تعلیق است که معنای ظاهری یک تصویر یا یک وضعیت را به حال تعلیق درمی آورد. (محمدرضا تاجیک) در شرایط کنونی و با مصرف بی‌شمار نتایج درست و نادرست نظرسنجی‌ها به ویژه در شبکه‌های اجتماعی ما با یک لکه بی‌معنا از نظرسنجی‌ها روبه‌رو هستیم و به تعبیر «بنیامین» در مقاله مهم «هنر در عصر بازتولید مکانیکی» از «ارزش آیینی» به «ارزش نمایش تکرار پذیر » تنزل پیدا کرده‌اند. اما وقتی زاویه دید صحیح هم از جهت اعتبار داده و هم از جهت تحلیل درست را انتخاب کنیم، به خوبی به آنچه گفته شد پی خواهیم برد.  اگر سوال ثابت نظرسنجی‌های انتخاباتی مرکز افکارسنجی دانشجویان (ایسپا) را در مورد پاسخگویانی که قطعا در انتخابات شرکت می‌کنند و کاندیدای خویش را انتخاب کرده‌اند با تذکر این نکته که هر یک از پاسخگویان می‌توانستند فقط به یک مورد پاسخ دهند که در نمودار زیر ملاحظه کنیم به خوبی افت و خیز افکار عمومی در شکل‌گیری یک کنش جمعی قابل مشاهده است.  شایان ذکر است پس از اعلام رسمی نتایج انتخابات دوازدهمین دوره ریاست‌جمهوری ضمن تایید صحت نظرسنجی‌ها می‌توان صحت این مدعا که رفتار مردم ایران تابع منطق درونی یک کنش جمعی است را به راحتی اثبات کرد البته به ویژه آنکه روند کسانی که به مرور زمان اعلام کرده‌اند کاندیدای خویش را قطعا انتخاب کرده‌اند نیز افزایش داشته است.