فصل آخر باغ کتاب تهران و سؤالات بی‌پاسخ

رویداد۲۴-کلنگ ساخت مجموعه باغ کتاب تهران به مساحت 110 هزارمترمربع و با بنای 40 هزارمترمربع، ظهر چهارشنبه 31 اردیبهشت سال 1386، به دست غلامعلی حدادعادل رئیس وقت مجلس شورای اسلامی و محمدباقر قالیباف شهردار تهران در تپه‌های عباس‌آباد بر زمین زده شدکلنگ ساخت مجموعه باغ کتاب تهران به مساحت 110 هزارمترمربع و با بنای 40 هزارمترمربع، ظهر چهارشنبه 31 اردیبهشت سال 1386، به دست غلامعلی حدادعادل رئیس وقت مجلس شورای اسلامی و محمدباقر قالیباف شهردار تهران در تپه‌های عباس‌آباد بر زمین زده شد

طبق اعلام کانال تلگرام باغ کتاب تهران، این مجموعه حدود ۲۵هزار مترمربع فضای فروشگاهی دارد که در مقایسه با بزرگترین کتابفروشی جهان حدود ۱۱ هزار متر مربع بیشتر و از رتبه‌های دوم و سوم حدود چهار تا پنج برابر بزرگتر است
به گفته مسئولان باغ کتاب، این مجموعه 70 هزار مترمربع فضای قابل استفاده نمایشگاهی به همراه
10 هزار مترمربع فضای سبز روی بام باغ کتاب دارد
محمود آموزگار: باید بررسی کنیم با چنین فضای جذابی که دست‌کم ۱۴ تا ۱۵هزار مترمربع فضای سرپوشیده فروشگاهی دارد و در طول سال قرار است کتاب عرضه کند دیگر چه کسی به سراغ کتابفروشی‌های سطح شهر تهران می‌رود
سیدمجید حسینی: نباید به دنبال شائبه‌ها بود و در حال حاضر کل این مجموعه آماده است و هر کسی که می گوید باغ کتاب آماده نیست رسما اعلام کند


وقتی این سطور را می‌خوانید چند ساعتی می‌شود که از گشایش «باغ کتاب تهران» گذشته است. مجموعه‌ای به مساحت 110 هزارمترمربع و با بنای 40 هزارمترمربع که کلنگ ساختش، ظهر چهارشنبه 31 اردیبهشت سال 1386، به دست غلامعلی حدادعادل رئیس وقت مجلس شورای اسلامی و محمدباقر قالیباف شهردار تهران در تپه‌های عباس‌آباد بر زمین زده شد. مجموعه‌ای که طبق گفته «احمد نوریان»، معاون اجتماعی فرهنگی وقت شهرداری تهران (سازمان فرهنگی هنری فعلی)، 24 اردیبهشت 1386 در گفت‌ وگو با روزنامه همشهری اعلام کرده بود که «با هزینه 55 میلیارد تومان ساخته می‌شود»، اما حالا و پس از درست یک دهه، برپایه اعلام غیررسمی شرکت پیمانکار (کیسون)، 250 تا 270 میلیارد تومان و طبق شنیده‌ها از شهرداری تهران، بسیار بیش از اینها هزینه برداشته است.
ایستگاه اول 1384
مجموعه‌ای که ایده اولیه تأسیس آن در سال 1384 از سوی علی‌اکبر اشعری به محمود احمدی‌نژاد شهردار وقت تهران ارائه شد. با رفتن احمدی‌نژاد از شهرداری و جایگزینی قالیباف، سال 1386 نخستین کلنگ ساخت این طرح فرهنگی بر زمین زده شد‌ اما با رفتن او در فروردین 1394، حالا مدیریت آن برعهده سیدمجید حسینی- که مدیریت نشر شهر (انتشارات وابسته به شهرداری تهران) را هم برعهده‌ دارد - است. اگرچه اشعری، 11 آبان 1393 در گفت‌ وگو با مهر گفت که: «باغ کتاب تا 2 ماه دیگر آماده بهره‌برداری کامل است» اما وعده‌های بی‌پایان مسئولان شهرداری تهران تا روزهای منتهی به انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم ادامه یافت. ابتدا گفته شد که دوشنبه 25 اردیبهشت - یعنی در آخرین هفته قبل از انتخابات - افتتاح می‌شود اما با انصراف محمدباقر قالیباف از رقابت در انتخابات، افتتاح باغ کتاب هم گویا فراموش شد.
حسینی: کل مجموعه باغ کتاب تهران آماده است
مدیرعامل مجموعه باغ کتاب تهران 30 خرداد در گفت‌ وگو با مهر، از افتتاح قطعی این مجموعه در دوازدهم تیر خبر داد و گفت که: «در مراسم افتتاحیه این مجموعه، تمامی بخش‌های طرح افتتاح خواهد شد و تحت بهره‌برداری قرار خواهد گرفت. این فضا شامل تمامی فضاهای تدارک دیده شده در سازه‌های سرپوشیده باغ کتاب خواهد بود.»  سیدمجید حسینی مدیرعامل باغ کتاب تهران در مورد طولانی شدن بهره‌برداری از باغ کتاب تهران به «ایران» گفت: طبیعتاً مهیا کردن بزرگترین کتابفروشی جهان در 65 هزار متر مربع، نیازمند زمانی طولانی است. ما در 2 سال گذشته به این نتیجه رسیدیم  که بخش مهمی از این فضا باید به تالار علم تبدیل شود تا برای کودکان و نوجوانان هم قابل استفاده باشد. در حقیقت این تالار باعث شد که این مجموعه دیرتر و امسال افتتاح شود.
وی در پاسخ به این سؤال که چرا با وجود آماده شدن تنها 50 درصد، این مجموعه، گشایش یافته گفت: نباید به دنبال شائبه‌ها بود و در حال حاضر کل این مجموعه آماده است و هر کسی که می گوید باغ کتاب آماده نیست رسما اعلام کند. تنها بخشی که به صورت مشترک با کره جنوبی سرمایه‌گذاری شده، حدود دو ماه است که آماده شده و هنوز افتتاح نشده است.
طبق اعلام کانال تلگرام باغ کتاب تهران، این مجموعه حدود ۲۵هزار مترمربع فضای فروشگاهی دارد که در مقایسه با بزرگترین کتابفروشی جهان حدود ۱۱ هزار متر مربع بیشتر و از رتبه‌های دوم و سوم حدود چهار تا پنج برابر بزرگتر است. این عدد البته ناظر بر سه کتابفروشی بزرگ جهان است؛ در حال حاضر بزرگترین کتابفروشی جهان شعبه اصلی فروشگاه‌های زنجیره‌ای بارنز و نوبل (Barnes and Noble Booksellers) در نیویورک است که 14 هزار و 330 مترمربع مساحت دارد، رتبه دوم کتابفروشی Powell Bookseller در پورتلند امریکا است که مساحتی بالغ بر 6 هزار و 300 متر مربع دارد و رتبه سوم از آن کتابفروشی استرند Strand Bookstore در نیویورک است که 5 هزار مترمربع مساحت دارد.
باغ آرزوها
با وجود این، هرچند که مدیرعامل باغ کتاب تهران در صفحه اینستاگرام خود نوشت: «ما یک ساختمان داشتیم، یک ساختمان که به همت ده‌ها کارگر و مهندس و تکنیسین ساخته شده‌بود؛ اما حالا یک باغ داریم، یک باغ آرزوها، آرزوهایی که سال‌ها برای نداشتنش در نسل خودمان، نسل دهه شصتی‌ها، غبطه خوردیم و حالا آرزوهایمان را تقدیم می‌کنیم به نسل آینده، به آینده ایران، به آینده‌ای که قرار است حالش خوب باشد‌، کم رنج‌تر باشد، کم‌دردتر باشد، برای نسل آینده با هواتر باشد، تمیزتر و اخلاقی‌تر و تواناتر و زیباتر باشد. باشد که ایران، ایران باشد» اما بررسی‌های «ایران» نشان می‌دهد که در بلوک A که محل باغ علم خردسال است، هیچ کاری انجام نشده و محوطه چندهزار متری تقریباً خالی مانده است. همچنین دکور برنامه تلویزیونی هزارداستان که در ماه مبارک رمضان از شبکه نسیم هنوز برداشته نشده است، اگرچه باشگاه روباتیک برقرار شده اما هنوز خبری از باشگاه نجوم نیست. در همین بلوک، در سرویس‌های بهداشتی قفل است یا آنها که باز هستند، بوی تعفن‌شان فضا را پر کرده که نشان می‌دهد هنوز سیستم فاضلاب آن درست کار نمی‌کند. سیستم‌های خنک‌کننده دچار مشکل هستند و روزانه دو ساعت قطعی برق وجود دارد، زیرا به سبب بدهی 700 میلیونی به شرکت توانیر، امکان استفاده از برق شهری وجود نداشته و باوجود بهره بردن از برق اضطراری، روزانه دو ساعت قطعی برق وجود دارد. در بلوک B تونل خیال آماده شده ولی زیرگذر فرهنگ هنوز آماده نشده است. در بلوک C که مجموعه آمفی تئاتر، سالن‌ سینما و تئاتر است، هنوز هیچ کدام تجهیز  و آماده بهره‌برداری نشده و ظاهراً حتی هنوز پیگیری‌ها جهت اخذ مجوز نمایش فیلم از مراجع ذی‌صلاح فراهم نشده و این در وضعیتی است که قرار است 4 سالن سینما در آنجا ساخته شود، البته در بلوک D بخش کتاب بزرگسال و گالری آماده شده است. انبارها هنوز آماده نشده و فضای آن، کارگاهی و پر از مصالح ساختمانی است. آبخوری‌های تعبیه شده کاملاً ابتدایی است و سرویس بهداشتی ساخته شده در محوطه، هنوز تکمیل نشده است. باغ کتاب هنوز هیچ فضایی جهت فروش اغذیه ندارد و دیگر آنکه نه تنها پارکینگ آن ساخته نشده، بلکه هیچ وسیله عمومی برای انتقال بازدیدکنندگان از ایستگاه‌های مترو حقانی و همت و بلوار کتابخانه ملی درنظرنگرفته شده است.
البته به گفته مسئولان باغ کتاب، این مجموعه 70 هزار مترمربع فضای قابل استفاده نمایشگاهی به همراه
10 هزار مترمربع فضای سبز روی بام باغ کتاب دارد. بام سبز باغ کتاب تهران علاوه بر زیبایی از اتلاف انرژی گرمایی نیز جلوگیری چشمگیری به عمل می‌آورد، به عبارتی با استفاده از پوشش بام سبز حداکثر ۲ لیتر سوخت در هر متر مربع در هر سال ذخیره خواهد شد. این سیستم بام سبز تا ۵۰ درصد از هدر رفتن آب جلوگیری می‌کند و می‌تواند آب ذخیره‌شده را با زمان‌بندی متفاوت به نقاط مختلف جاری کند که نقش بسزایی در صرفه‌جویی آب دارد. همچنین کانال تلگرامی باغ کتاب تهران نوشته است: «این باغ، ۶۵ هزار متر مربع زیر بنا، بزرگترین گالری هنری کشور با هزار و ۷۰۰ مترمربع، بزرگترین فروشگاه کتاب کشور با ۱۴ هزار متر مربع، بزرگترین مرکز علم کشور با
۱۲ هزار متر مربع و بیش از ۴۰۰ هزار عنوان کتاب است.»
دیگر چه کسی سراغ کتابفروشی‌ها می‌رود؟
اما پرواضح است که فارغ از کمیت، کیفیت نیز بسیار مهم است. «محمود آموزگار»؛ رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان در گفت‌ و‌گو با ایلنا گفت: «باغ کتاب متعلق به شهرداری است و منابع مالی از عوارضی تأمین شده که شهروندان این شهر یعنی من و شما پرداخت کرده‌ایم.» او درباره متضرر شدن کتابفروشی‌ها خاطرنشان ساخت: «باید بررسی کنیم با چنین فضای جذابی که دست‌کم ۱۴ تا ۱۵هزار مترمربع فضای سرپوشیده فروشگاهی دارد و در ۳۶۵ روز سال قرار است کتاب عرضه کند دیگر چه کسی به سراغ کتابفروشی‌های سطح شهر تهران می‌رود.» وی افزود: «آیا در این شرایط کتابفروش با تمام هزینه‌های سرقفلی و عوارض و... و تخفیف
۲۵ درصدی که پخشی‌ها می‌گیرند توان رقابت با چنین فضای نمایشگاهی را دارد؟ امروز می‌گویند قرار نیست در باغ کتاب تخفیف نمایشگاهی به خریدار داده شود که البته هیچ ضمانت اجرایی هم ندارد. هرچند حتی اگر موضوع تخفیف را هم کنار بگذاریم و قبول کنیم که واقعاً قرار نیست باغ کتاب فضای نمایشگاهی با ارائه تخفیف باشد هم باعث کاهش فروش کتابفروشی‌ها خواهد شد.» آموزگار تأکید کرد: «همان مشکلی که سیستم برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برای کتابفروشی‌ها ایجاد کرده، باغ کتاب هم ایجاد می‌کند و کتابفروشی‌‌ها حذف می‌شوند. چون یک ارتباط مستقیم بین ناشران و بهره‌برداران به وجود می‌آید و کتابفروشی‌ها جایی در این سیستم به اصطلاح ویترین کتاب ندارند.» او اضافه کرد: «باغ کتاب درست است که ویترین عرضه کتاب است اما نباید فراموش کرد که هزینه‌های تأسیس آن از بودجه شهر تأمین شده است و قاعدتاً استفاده از آن نیز باید همه ذینفعان ازجمله کتابفروشی‌ها را شامل شود. این تنها راه جبران کاهش   فروشی است که دامنگیر کتابفروشی‌ها خواهد شد. هر نوع استفاده اختصاصی از منافع عمومی کتابفروشی‌ها را به خطر می‌اندازد. ذی‌نفع فروش کتاب در سطح شهر تهران کتابفروشان هستند و وقتی منافع کل کتابفروشان دیده نشود یعنی کار اشکال دارد. منفعت فروش کتاب متعلق به کتابفروش است که در این حرفه زحمت کشیده و عمرش را برای آن گذاشته است. وقتی شما این منفعت را از این‌ها بگیرید و به بهره‌برداران محدودی مثل نشر شهر بدهید موازین قانونی رعایت نشده است.»
حالا باید دید باغ کتاب تهران که عصر دوشنبه 12 تیر 1396، پس از ده سال و یک ماه و 13 روز به بهره‌برداری رسید، نخست آنکه چه زمانی قرار است به «گشایش کامل» - و طبیعتاً در روزگار شهردار بعدی - برسد و دیگر آنکه آیا می‌تواند رضایت ناشران و کتابفروشان - بویژه خصوصی- را جلب و حذب کند یا خیر.