ساعتی در کارگاه گلیم نقش برجسته ایلام/هنری اقتصادی، صنعتی ورشکسته

رویداد۲۴-از وقتی یادش می‌آید، کارش همین بوده. خودش هم نمی‌داند چه زمانی پای «گورت» نشسته و نقش‌ها را با نخ‌ها آمیخته. گورت در زبان ایلامی به دار گلیم می‌گویند. در واقع چوبی که چله را به آن می‌کشند و بعد زنجیربافی می‌کنند.  «هدیه» 68 ساله است. لاغراندام با گونه‌های برجسته که وقت خندیدن، برجسته‌تر می‌شود. پوست گندمگون و چشم‌هایی که شیطنت دختران نوجوان را دارد. انگشت‌ها با چالاکی حرکت می‌کنند و نخ‌ها در هم تاب می‌خورند. هدیه یکی از چند زنی است که در کارگاه گلیم بافی، روزها را میان رنگ‌ها و نقش‌ها سر می‌کند. کارشان منحصربه فرد است. گلیم نقش برجسته را هیچ کجای دنیا جز ایلام نمی‌بافند؛ تلفیقی از گلیم ساده و گره قالی بر متن آن. دلیل ثبت آن در فهرست آثار معنوی کشور هم همین است؛ قدمت و منحصر به فرد بودن‌اش.

زنان ایلام از کودکی بافت گلیم را می‌آموزند. آن‌طور که هدیه می‌گوید، سنت مادری‌شان است. «سنت مادری»، عبارت‌اش به دل آدم می‌نشیند: «همیشه گلیم بافته‌ایم، همه عمرمان. خانه‌داری می‌کنیم، بچه‌داری می‌کنیم، غذا می‌پزیم، گلیم هم می‌بافیم. چیزی برایمان نمی‌ماند ولی کار دیگری هم نداریم.»
«خیریه» 25 سال است گلیم بافی می‌کند. جوان است؛ سی و چند ساله: «هر گلیم را یک نفر به تنهایی می‌بافد. 2 ماه طول می‌کشد. 200 هزار تومان مزد می‌دهند برایش. گلیم‌ها را بین 600 هزار تا یک میلیون تومان می‌فروشند. درآمد ما که اصلاً خوب نیست. در واقع هیچ چیز نیست. ماهی 100 هزار تومان برایمان می‌ماند. کار دیگری هم نیست که بکنیم. این کار را بلدیم و از بچگی گلیم بافی کرده‌ایم ولی چیزی از این کار درنمی‌آید.»  گلیم‌های آماده را در قسمتی از کارگاه روی هم چیده‌اند. رنگ‌ها چشم را خیره می‌کند، طرح‌ها هم آنقدر زیبا هستند که آدم حیف‌اش می‌آید یکی‌شان را در خانه نداشته باشد. 8 سال از ثبت گلیم نقش برجسته ایلام در فهرست میراث معنوی گذشته اما این دستبافته ارزشمند ایلامی‌ها هنوز آن‌طور که باید و شاید بازار مناسب پیدا نکرده است.
«مهتاج» یکی دیگر از بافندگان که از بقیه جوان‌تر است، می‌گوید: «مشتری‌ها زیاد نشده‌اند. گلیم‌ها روی دستمان مانده‌اند. الان انبارهای تولیدکننده‌ها پر از گلیم است. مشتری بخصوصی ندارد. معمولاً میراث فرهنگی، گلیم را به میهمانانش هدیه می‌دهد. خارجی‌ها هم شنیده‌ام خوششان آمده. دو ماه طول می‌کشد یک گلیم را ببافیم. برای بافنده که اصلاً چیزی ندارد؛ ماهی 100 هزار تومان. مشکلات جسمی که به خاطر این کار برایمان ایجاد می‌شود، خیلی بیشتر خرج دارد تا درآمدی که از این کار داریم. کمردرد و دردهای گردن. زنان گلیم باف اصلاً به درآمدش فکر نمی‌کنند چون چیزی نمی‌شود. همه به خاطر علاقه‌شان است که این کار را ادامه می‌دهند. ما از بچگی گلیم بافته‌ایم. این کار برای تولید‌کننده و فروشنده هم به صرفه نیست. تولیدکننده هم باید دو ماه منتظر بماند که بافت یک گلیم تمام شود و آن وقت بعدش هم معلوم نیست مشتری کی پیدا شود و چه زمانی پولش دستش برسد.»
مردم، گلیم ایلام را نمی‌شناسند. نام گلیم با صنایع دستی هر استان گره خورده اما گلیم نقش برجسته ایلام، با توجه به منحصر بفرد بودن‌اش، می‌تواند در سطحی وسیع مورد توجه قرار بگیرد؛ دستبافته‌ای که با کمترین قیمت می‌تواند زیباترین نماها را در دکوراسیون منازل به وجود بیاورد؛ آن هم در شرایط فعلی که تلفیق هنر سنتی با فضاهای مدرن، بشدت مورد توجه است.
امین ملکی، کارشناس صنایع دستی معتقد است: استان ایلام با وجود دارا بودن تنوع بالای صنایع دستی و بویژه دستبافته‌هایی که معروف ترین آنها گلیم نقش برجسته است، می‌تواند جایگاه مناسب تری در کل کشور داشته باشد اما مردم دیگر نقاط کشور نسبت به صنایع دستی این استان شناختی ندارند. در واقع تبلیغات مناسبی روی صنایع دستی ایلام صورت نگرفته است.
حمید بختیاری، معاون صنایع دستی و هنرهای سنتی میراث فرهنگی ایلام اما چندی پیش خبری را اعلام کرد که می‌تواند برای فعالان صنایع دستی ایلام بویژه در بخش گلیم بافی امیدوارکننده باشد. بختیاری، از انجام نمونه‌سازی محصولات صنایع دستی در رشته گلیم نقش برجسته در استان ایلام خبر داد و عنوان کرد: «هدف از انجام این طرح، فرهنگ‌سازی و ترویج آثاری شاخص با طرح، رنگ و اندازه و استانداردهای لازم گلیم نقش برجسته به‌عنوان الگو برای تولیدات سایر کارگاه‌های تولیدی در سطح استان است. زندگی عشیره‌ای و سنتی مبتنی بر اقتصاد شبانی از دیرباز تاکنون باعث رشد و رونق صنایع دستی مرتبط با آن شده که از آن جمله گلیم نقش برجسته به‌عنوان مهم‌ترین و اصیل‌ترین هنر صنعت ایلام، دارای بیشترین فعالیت است و انجام چنین طرح‌هایی موجب شکوفایی و اعتلای صنایع دستی این منطقه خواهد شد.»
گلیم نقش برجسته ایلام می‌تواند سهم بالایی در اشتغالزایی این استان داشته باشد، آن هم در شرایطی که بیکاری از معضلات اصلی ایلام است و خصوصاً در زمینه اشتغال زنان، مشکلات خیلی بیشتری وجود دارد. بافنده هنرمند باید علاوه بر عشق، به عایدی مالی کارش هم دلگرم شود. با ماهی 100 هزار تومان، هیچ شغلی توجیه ندارد.