ایران چگونه به عامل محوری در آینده خاورمیانه تبدیل شد؟

رویداد۲۴- ایران و آمریکا یک‌بار دیگر در مسیر تصادم قرار گرفته‌اند. دونالد ترامپ به دنبال بهانه‌ای برای اعلام عدم پایبندی ایران به توافق هسته‌ای 2015 است که توسط دولت اوباما تأیید شد و همین امر تنش‌های جدیدی را در روابط نخ نمای آن‌ها ایجاد کرده است.

به گزارش رویداد۲۴ به نقل از پایگاه خبری کانورسیشن، آمریکا در تلاش برای تحت کنترل نگه‌داشتن ایران و حفظ منافع خود در خاورمیانه، از گزینه‌های بسیاری برای تهدید استفاده کرده، ازجمله حمله احتمالی نظامی، انزوای دیپلماتیک و تحریم‌های اقتصادی.

جدیدترین اقدام، ممنوعیت اپلیکیشن های اپل در سراسر ایران است.

 علیرغم همه این‌ها، به نظر می‌رسد ایران طی سال‌های اخیر به‌مراتب قدرتمندتر شده و حال گستره نفوذ خود را در منطقه خلیج‌فارس و مشرق افزایش داده است. یکی از دارایی‌های ایران، توسعه نظامی آن طی یک دهه گذشته است.

بر اساس گزارش 2015 بریتانیا، حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران  بودجه 19.8 میلیون دلاری امنیت سایبری را به‌طور سالانه در اختیار سپاه پاسداران قرا داده است. تجهیزات نظامی ایران حال به عامل رو به رشدی در بازارهای تسلیحات منطقه‌ای در عراق، سوریه و لبنان تبدیل شده است.

نیروهای سپاه همچنین قادر به برنامه‌ریزی قدرت در سراسر خاورمیانه، اعزام مشاوران نظامی، داوطلبان و آموزش نیروهای حرفه‌ای در دولت‌های عراق و سوریه و سایر گروه‌های نظامی هستند.

طی ژوئن سال جاری بود که تهران برای نخستین بار یک موشک میان برد را به سمت مواضع داعش در سوریه پرتاب کرد. این کشور همچنین علاوه بر زیردریایی‌های ساخت داخل و قایق‌های حمله، موشک‌های بالستیک دوربرد را با موفقیت آزمایش کرده است. به گفته نخست‌وزیر اسرائیل، ایران در حال ساخت کارخانه و پایگاه‌های موشکی در سوریه و لبنان است.

اما سؤال اینجا است که ایران چطور توانسته نفوذ خود تا این حد گسترش دهد؟

حمله سال 2003 آمریکا به عراق یک نقطه عطف برای ایران بود. درواقع، «جنگ علیه تروریسم» جورج دبلیو بوش، رئیس‌جمهور اسبق آمریکا به‌طور غیرارادی، به‌شدت به نفع ایران شد.

دو دشمن جدی ایران شیعه –دولت طالبان در افغانستان و رژیم صدام حسین در عراق مورد حمله آمریکا قرار گرفتند. خطرات حملات به ایران از مرزهای شرقی و غربی کاهش یافت- این اتفاق علیرغم تهدیدهای بی‌وقفه دولت بوش در مورد تغییر رژیم در ایران رخ داد. اشغال عراق یکی از عوامل ترغیب ایران به پیگیری برنامه هسته‌ای خود بود.

استراتژی ایران برای افزایش قدرت بر ارتقا یکپارچگی شیعیان و تقویت «اقتصاد مقاومتی» متمرکز بوده است. در طول جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، رژیم سنی صدام در عراق که در آن زمان از حمایت آمریکا و کشورهای عرب حوزه خلیج‌فارس بهره می‌برد، به‌شدت به ایران ضربه زد.

از آن زمان ایرانیان روابط سیاسی، اقتصادی و فرقه‌ای محکمی با شیعیان عراق برقرار کرده‌اند تا تهدیدهای آتی عراق برای امنیت ایران را از بین ببرند. این استراتژی جواب داد. در انتخابات سال 2010، احزاب و گروه‌های سیاسی شیعه در عراق پیروز شدند و حال قدرت سیاسی در بغداد را در دست دارند. 

طی سال‌های بعد، بهار عربی و جنگ سوریه یک فرصت غیرمنتظره فراهم کرد. تهران تنها از شریک استراتژیک عرب خود –دولت بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، یک شیعه علوی و رشد حزب‌الله، متحد سنتی خود در لبنان حمایت کرد.

درعین‌حال، خیزش گروه‌های سنی تندرو ازجمله داعش نقش ایران در خاورمیانه را به‌طور گسترده به مدافع مسلمانان شیعه تبدیل کرد. علاوه بر این، مداخله نظامی مستقیم روسیه در عراق در سال 2015، ایران و روسیه را در موقعیت استراتژیک مشابهی قرار داد که نیروی مقابل بلوک آمریکا-عربستان محسوب می‌شد.

اقتصاد مقاومتی استراتژی استادانه ایران برای نجات از محیط اقتصادی خصمانه جهانی است. این استراتژی که برای مقابله با اقدامات خصمانه آمریکا و تحریم‌های اتحادیه اروپا طراحی شد، به دنبال کاهش آسیب‌پذیری ایران در برابر شوک‌های اقتصادی جهانی و منطقه‌ای از طریق ساخت و تقویت ظرفیت‌های داخلی و ارتقا تولیدات صنعتی و رقابت‌پذیری فنی است. یکی دیگر از اهداف بزرگ این کشور کاهش میزان وابستگی به نفت و گاز –منبع اصلی درآمدهای ایران تا به امروز- است.

به لطف این تلاش‌ها تهران حال امیدهای ایالات‌متحده برای ایجاد یک نظم منطقه‌ای آمریکایی و دسترسی به نفت حوزه خلیج‌فارس و دفاع از متحدان سنتی عرب را به چالش می‌کشد.

ایران می‌خواهد اگر آمریکا جمع نمی‌کند و از منطقه نمی‌رود، دستکم حضور خود در خاورمیانه را کاهش دهد. جمهوری اسلامی ارتش آمریکا و حضور دریایی آن در خلیج‌فارس را به‌طور کامل غیرقابل‌قبول می‌داند. این یکی از دلایل اصلی نگرانی متحدان آمریکا در حوزه خلیج‌فارس است که به‌شدت به تجهیزات نظامی و همکاری آمریکا برای تأمین امنیت خود وابسته هستند.

درواقع، افزایش نفوذ ایران، عربستان و اسرائیل را بسیار عصبی کرده است. عربستان نقش‌آفرینی ایران در عراق و سوریه را شکست بزرگی برای قدرت و نفوذ منطقه‌ای خود می‌بیند. ریاض همچنین از مداخله ایران در امور کشورهای عرب به‌عنوان تلاشی در جهت ایجاد هژمونی منطقه‌ای یاد می‌کند.

ایران برای مقابله با تحریم‌های آمریکا، امروز می‌تواند در تکمیل برنامه موشکی خود مصمم‌تر باشد. درحالی‌که تنش‌ها میان تهران و واشنگتن افزایش می‌یابد، بدترین سناریوها مانند تقابل مسلحانه رو به افزایش هستند.

هر آنچه در ادامه این تنش‌ها رخ دهد، یک چیز واضح است و آن اینکه اتفاقات سال‌های اخیر باعث شده ایران به یک بازیگر محوری در خاورمیانه تبدیل شود.