همه آنچه باید در مورد تصمیم ترامپ علیه برجام بدانید

رویداد۲۴- انتظار می‌رود اواخر هفته جاری دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا تصمیم خود در مورد عدم پایبندی ایران به توافق هسته‌ای را اعلام کند و این در حالی است که گفته می‌شود این اقدام در راستای منافع ایالات‌متحده نیست. 

به گزارش رویداد۲۴ به نقل از واشنگتن‌پست، از زمان روی کار آمدن ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور در ماه نوامبر جهان در مقابل چنین تصمیمی مقاومت کرده است. وی بارها توافق ایران را احمقانه و بد خوانده است. اما اعلام عدم پایبندی ایران به‌طور خودکار باعث نابودی آن نمی‌شود. مسئله پیچیده‌تر از این‌ها است. در اینجا به آنچه ترامپ طی هفته جاری قصد انجامش را دارد و همچنین تأثیرات داخلی و بین‌المللی آن پرداخته می‌شود.

ایران از تمامی جهات به مفاد برجام پایبند بوده است. مقامات آمریکا این‌طور گفته‌اند؛ متحدان اروپایی موافقت کرده‌اند. ناظران سازمان ملل بارها به ایران سفر کرده و تأیید کرده‌اند که این کشور برنامه هسته‌ای خود را مطابق برجام محدود کرده است. هفته گذشته وزیر دفاع و رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا در مقابل کنگره از این توافق حمایت کردند.

اما رئیس‌جمهور آمریکا و دولتش می‌گویند ایران به روح برجام پایبند نیست. رکس تیلرسون، وزیر خارجه آمریکا و دیگران گفته‌اند که ایران به‌طور مثبت به امنیت و صلح منطقه‌ای و بین‌المللی کمک نکرده و این «انتظاری» است که در مقدمه توافق آورده شده است. آن‌ها متذکر می‌شوند که ایران همچنان از گروه‌های شبه‌نظامی مانند حزب‌الله و حماس و همچنین نظامیان در سوریه و یمن حمایت می‌کند. ضمن اینکه ایران به آزمایش موشک‌های بالستیک ادامه می‌دهد؛ اقدامی که ایالات‌متحده را آزرده کرده اما انجام چنین آزمایش‌هایی به منزله نقض برجام نیست.

رئیس‌جمهور آمریکا از سوی کنگره موظف شده که هر 90 روز اعلام کند که ایران به توافق پایبند است. ترامپ دو بار این کار را انجام داده؛ مهلت بعدی وی پانزدهم اکتبر است. مقامات دولتی می‌گویند ترامپ اعلام خواهد کرد که تصمیم به رد پایبندی ایران به توافق گرفته، و این‌طور استدلال می‌کند که ماندن در این توافق به نفع امنیت ملی آمریکا نیست.

این اقدام به‌خودی‌خود معنای خاصی ندارد. اگر آمریکا تحریم‌های جدیدی را اعمال نکند، این اقدام از نظر فنی نقض تعهدات آمریکا در برجام نخواهد بود. و واشنگتن‌پست گزارش داده که ترامپ مانع چنین پیشنهادی در کنگره خواهد شد.

جالب آنکه دولت آمریکا می‌توانست بدون کمک کنگره برجام را نابود کند. دولت آمریکا هر 120 روز یک‌بار قانون چشم‌پوشی از اعمال دوباره تحریم‌های گذشته را تأیید می‌کند. دولت می‌تواند با عدم تأیید این قانون تحریم‌ها را به‌صورت یک‌جانبه باز گرداند. اما رئیس‌جمهور امریکا تصمیم گرفت که این کار نکند. برخی کارشناسان معتقدند این مانور تقابل میان ترامپ که مدت‌ها خواستار خروج کامل از برجام بوده و بسیاری از مقامات کنگره‌ای، دیپلمات‌های ارشد، مشاوران نظامی و امنیت ملی است که می‌گویند این توافق ارزش حفظ با اعمال تغییرات در صورت امکان را دارد.

اگر ترامپ پایبندی ایران را رد کند، کنگره 60 روز فرصت خواهد داشت که در مورد اعمال دوباره تحریم‌ها علیه ایران تصمیم بگیرد. 

این مسئله اما چندان محتمل نیست. کنگره برای این کار تنها 51 رأی نیاز دارد. اما به نظر نمی‌رسد که جمهوری خواهان حمایت لازم برای انجام آنچه می‌خواهند را داشته باشند. همان‌طور که واشنگتن‌پست گزارش داده، میچ مک کانل، رهبر اکثریت سنا نمی‌خواهد یک موضوع منازعه آمیز دیگر را به تقویم اجرایی اضافه کند، به‌خصوص در آستانه برگزاری انتخابات میان‌دوره. سناتورها جف فلاک، جان مک کین و سوزان کولینز نیز اعلام کرده‌اند که هنوز تصمیم نهایی خود در این مورد را نگرفته‌اند. سناتور رند پال و ادوارد رویس، رئیس کمیته امور خارجه مجلس نمایندگان می‌گوید ترامپ نباید از توافق عقب‌نشینی کند. و به نظر می‌رسد دموکرات‌ها نیز به‌طورکلی با اعمال دوباره تحریم‌ها مخالف هستند.

با توجه به این شرایط، تصور اینکه جمهوری خواهان رأی لازم برای اعمال هرگونه تحریم جدی علیه ایران را کسب خواهند کرد، سخت است.

حتی بسیاری از طرفداران رد پایبندی ایران به توافق هم گمان نمی‌کنند که آمریکا باید تحریم‌های دوباره را اعمال کند. آن‌ها می‌گویند دولت ترامپ می‌تواند از این فرآیند به‌عنوان روشی برای متقاعد کردن متحدان اروپایی برای پیوستن به امریکا در رسیدن به یک توافق محکم‌تر با ایران استفاده کند. سناتور تام کاتن در سخنرانی هفته گذشته خود در شورای روابط خارجی آمریکا در این زمینه صحبت کرد. او خواستار لایحه‌ای شد که بر اساس آن «مقررات زوال‌پذیری» که محدودیت‌های برخی فعالیت‌های هسته‌ای ایران پس از چندین سال را لغو می‌کند، حذف شود. وی همچنین خواستار بازرسی‌های سختگیرانه تر و محدودیت‌های جدید برای برنامه‌های موشک بالستیک و کروز ایران شد.

غیرممکن است که با اطمینان بدانیم. اما نشانه‌های اولیه بیانگر آن است که اگر آمریکا از برجام عقب‌نشینی کند، تنها خواهد بود.

طرف‌های دیگر این توافق و ناظران سازمان ملل می‌گویند برجام کار می‌کند. یکی از مقامات اتحادیه اروپا روز پنج‌شنبه به واشنگتن‌پست گفت: «ما در تکذیب تعهدات بین‌المللی خود در قبال این توافق از آمریکا پیروی نمی‌کنیم.» سرگی لاوروف، وزیر خارجه روسیه در جمع خبرنگاران گفت: «بسیار مهم است که شکل فعلی را حفظ کنیم و البته مشارکت آمریکا عامل بسیار مهمی در این زمینه است.»

کاملاً مشخص نیست که جامعه بین‌المللی چه واکنشی نسبت به ترامپ خواهد داشت. اما یک چیز قطعی است: اگر آمریکا از توافق خارج شود، خود را از متحدانش جدا و جایگاه خارجی خود را تضعیف خواهد کرد.

از زمان امضای توافق هسته‌ای در سال 2015 چندین شرکت بزرگ تجاری انجام دادوستد با ایران را آغاز کرده‌اند. تحریم‌های جدید آمریکا شرایط را بسیار سخت خواهد کرد. همان‌طور که وکس تشریح می‌کند: تحریم‌های جدید همچنین متحدان آمریکا را مجبور خواهد کرد که میان انجام تجارت با ایران یا آمریکا انتخاب کنند. ایران روند بازگشت به اقتصاد جهانی را آغاز کرده و روابط تجاری معناداری را با شرکت‌های بزرگی که در کشورهای طرف توافق مستقر هستند، توسعه داده است. 

همین حالا هم اتحادیه اروپا گام‌هایی را در جهت محافظت از تجارت خود در برابر اقدامات تلافی جویانه آمریکا برداشته است. مقامات به دنبال اقداماتی هستند که در دهه 1990 میلادی برای حفاظت از شرکت‌ها و اشخاص از تحریم‌های ثانویه آمریکا استفاده می‌شد. ضمن اینکه ممکن است تحریم‌های آمریکا شرایط شرکت‌های اروپایی برای رقابت در ایران هموار کند. 

حسن روحانی، رئیس‌جمهوری ایران ماه گذشته گفت که با مذاکرات مجدد مخالف است و محمدجواد ظریف، وزیر خارجه این کشور گفت که در صورت کناره‌گیری آمریکا، کشورش مسئله خروج از توافق را مدنظر قرار خواهد داد. اما ممکن است تا زمانی که دیگر طرف‌های برجام پایبند باشند، ایران نیز در توافق بماند.