ایران باید خونسردی خود را حفظ کند
رویداد۲۴-یک سال و ٩ ماه بعد از اجرائیشدن برجام، این توافق روزی سخت را پشتسر گذاشت. روزی که دونالد ترامپ نطق غرایی درباره ایران کرد که اگرچه حاوی مفهوم ویژهای درباره این توافق نبود اما میتواند برگ جدیدی را درباره آن رقم زند. دونالد ترامپ بعد از ماهها معطلکردن افکار عمومی درباره برجام، تصمیمگیری درخصوص برجام را به کنگره واگذار کرد و گفت از این مجلس میخواهد تا با افزودن تبصرههایی آن را اصلاح کند.موضوعی که میتواند مورد توافق و پسند دیگر شرکای برجام بهویژه ایران باشد یا اینکه مخالفت آنها را برانگیزد. موضعگیریها تا به اینجا نشان میدهد که ایران، شرکای اروپایی و روسیه و چین علاقهمند به این رفتار تکروانه آمریکا نیستند اما دو ماه فرصت قانونی کنگره برای تصمیمگیری دراینباره میتواند وضعیت را روشن کند. از عباس ملکی دانشیار دانشگاه شریف و رضا نصری، کارشناس حقوق بینالملل، خواستیم تحلیل خود درباره این سخنرانی و اضافهکردن احتمالی تبصره به توافق را با ما در میان بگذارند.
ارزیابی کلی شما از سخنرانی آقای ترامپ چگونه بود؟ چه چیزی در سخنرانی او بیشتر مورد تمرکز بود؟
به نظر من سخنرانی جمعه ترامپ مبتنی بر سیاست دولتهای قلبی آمریکا درباره ایران بود. چیزهایی که ایشان میگفت، استراتژی جدیدی نبود. بلکه جمعبندی مسائلی بود که از دورههای قبل بهخصوص از دوره آقای کلینتون شروع شده بود. مثلا «دولت یاغی» یا «ملت تروریست» که آقای ترامپ این ترکیب را در مصاحبه مطبوعاتی خود به کار برد. به نظرم در صحبتهایش هیچ استراتژی جدیدی وجود نداشت؛ بلکه جمعبندی او از چیزهایی بود که قبلا گفته شد. در نهایت هم آمریکا از برجام بیرون نرفت و تصمیمگیری درباره تحریمهای جدید هم برعهده کنگره گذاشته شد. در مجموع مطلب جدیدی نداشت.
وقتی به صحبتهای ترامپ درباره برجام دقت میکنیم، گویا بهجای ترامپ این جرج بوش بود که در حال صحبت درباره مسئله هستهای ایران بود، نه رئیسجمهوری که بعد از مذاکرات طولانی و سخت هستهای که درباره این مسئله صحبت میکند. با وجود اینکه همه پروپاگاندای معطوف به این سخنرانی، این بود که او درباره برجام «تصمیمخواهد گرفت»، اما شاهد این بودیم که او درباره برجام به تصمیم خاصی نرسیده و جمعبندی من این است که گویا میخواهد ایران را بترساند. با این نتیجهگیری موافق هستید؟
بهنظر میرسد که اکثر صاحبنظران سر این موضوع اتفاقنظر دارند که ایران اولین دولتی خواهد بود که از برجام بیرون میرود. بنابراین عملیات ایذایی آقای ترامپ در عرصه دیپلماتیک و عرصههای دیگر در راستای همین پیشفرض است. ایران باید خیلی مراقب باشد که اگر امریکا در حوزههای دیگر هم کارهایی از این دست انجام داد، پاسخهای سنجیدهای بدهیم.
منظورتان از حوزههای دیگر چیست؟
مثلا در خلیج فارس؛ اگر ناوگان آمریکایی به آبهای سرزمینی ایران تعرض کند یا در عراق و افغانستان دست به کارهایی بزند یا با ارسال پهبادهای دیگری بخواهد ایران را تحریک کند، ضمن اینکه باید از آبها و سرزمین ایران دفاع کرد، خیلیخیلی باید مواظب بود که چیزی فراتر از این نباشد. باتوجه به وضعیت آمریکا در جهان، سیاست کلی ایران باید همچنان بر این محور استوار باشد که تنش بیشتر نشود.
منظورتان این است که باید خونسردی خودمان را حفظ کنیم؟
بله، چراکه بهنظر میرسد سالها طول میکشد تا هرگونه لطمه به ایران ترمیم شود. ما کشوری هستیم که جریان توسعهمان یک بار بهواسطه جنگ تحمیلی قطع شده است و بار دیگر چند سال پیش در جریان تحریمهای گسترده. بهترین راه برای ایران این است حالا که مواضع آمریکا مثل سابق با تشویق و همراهی دیگر کشورها همراه نیست، ایران از این فرصت استفاده کند. باید با کشورهای اروپایی همکاری کرد و امیدوارم که از سرمایهگذاری خارجی در ایران جلوگیری نشود.
ترامپ گفته از کنگره میخواهد لایحه بازنگری برای برجام در نظر بگیرد و به آن تبصره اضافه کند. این کار خیلی دور از ذهن و عجیب به نظر میرسد. این موضوع اصلا نمونهای داشته و آیا او میتواند این قرارداد چندجانبه را تغییر دهد؟
بهلحاظ حقوقی هر قرارداد حداقل دوطرف دارد. برجام همانطور که میدانید هفت طرفِ قرارداد دارد و از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد تأیید شده است. بهنظر من در صورت اینکه آمریکاییها بخواهند تبصرهای به برجام اضافه کنند دنیا به آخر نمیرسد اما باید بدانند این تبصره یا هر چیز دیگری باید مورد توافق همه خصوصا ایران قرار بگیرد.
اما بحثی که درباره تحریم های سپاه مطرح شد، نگرانکنندهترین بخش سخنرانی ترامپ بود.
ببینید من در سخنرانی ترامپ ندیدم که جایی سپاه را تروریستی اعلام کند. او گفت سپاه حامی گروههای تروریستی منطقه است. بهلحاظ حقوقی بین این دو گزاره فرق وجود دارد.
اما او از وزارت خزانهداری خواست که سپاه تحریمهای تازه ای علیه سپاه اعلام کند.
به نظر من این موضوع باید بیشتر مورد بررسی قرار بگیرد. این موضوع یکی از جاهایی است که طرف ایرانی باید درباره آن بیشتر دقت کنند. سپاه قبلا در چنین لیستهایی بوده است و چیزی تغییر نکرده و سپاه باید همچنان همان فعالیتهایی که داشته ادامه دهد. به نظر من هنوز اتفاق خاصی نیفتاده است. البته سه شرکت به لیست تحریمها اضافه شد اما این در امتداد تحریمهایی است که از آوریل ۱۹۷۹ دولت آمریکا داشته و در ۱۹۸۵ تشدید شد. به نظر من این سخنرانی چیزی را در واقعیات تغییر نداده است. آنها به دنبال این هستند که از عکسالعمل ایران بهانهای به دست آورند.
اگر روزی طرفین برجام تصمیم بگیرند که از برجام خارج شوند، آیا سخنرانی ترامپ درباره برجام میتواند یک نقطهعطف در این زمینه باشد؟
من معتقدم در این لحظه روی زمین چیزی تغییر نکرده است. بقیه کشورها و مخصوصا اتحادیه اروپا، سازمانهای منطقهای و حتی رسانهها و ژورنالیستها اذعان کردند این سخنرانی چیزی نبود که بتواند ایران را محدود کند و در کل کاری منطقی نبوده است. اما از این به بعد چه خواهد شد به نظر من خیلی به طرف ایرانی بستگی دارد. تا به الان سیاست خارجی ایران دو خصیصه داشت، یکی اینکه منطقی بود و دیگر اینکه بسیار بهروز و دقیق بود. اینکه آقای رئیسجمهور در آخرین ساعات یک روز تعطیل سخنرانی کردند، پیام خیلی خیلی روشنی داشت. درعینحال ما انتظارات منطقی داریم؛ هم دفاع از کشور مدنظر ماست و هم اینکه مذاکرات را در چارچوب برجام با کشورهای ١+٥ ادامه میدهیم.
از موضعگیریهای دولت آمریکا نسبت به ایران از زمان تسخیر سفارت تا امروز، به نظر میآمد اغلب سیاستها معطوف به تغییر رژیم در ایران بوده است؛ اما در دوره اوباما به نظر میرسد این رویکرد در آمریکا تغییر کرده و به پایان خود رسیده است؛ ولی ترامپ نشان داد همچنان درگیر شخمزدن تاریخ تلخ بین دو کشور است.
ببینید عقیده من این است که فارغ از اینکه چهکسی در تهران حکومت میکند، ساختار دولت آمریکا و لابیهایی که در واشنگتن وجود دارد، حداقل یکی از لابیهای واشنگتن مخالف ایران خواهد بود و زمان و مکان خاصی ندارد؛ اما درباره جمهوری اسلامی به نظر میرسد نه یک لابی بلکه چندین لابی در آمریکا در حال کارکردن است. از بعد از انقلاب تا به حال، موضوع تغییر رژیم در ایران گاهی مشخصتر گفته شده و گاهی در لفافه مطرح شده است. آقای ترامپ برآیند تمام استراتژیهای آمریکاییها در مقابل ایران را در روز جمعه تکرار کرد. این به یک معنا استراتژی جدیدی است و به معنایی دیگر، میتوان گفت چیز جدیدی نبوده و اینها ثابت میکند هم باید مواظب کشور بود و هم باید با همه کشورهای دنیا روابط دیپلماتیک و تجاری داشت و هم باید درباره منطقه (منظورم آسیایغربی است)، با حساسیت بیشتری کار را دنبال کرد. یکی از چیزهایی که در سیاست خارجی نیاز به بررسی مجدد دارد، شروع دیالوگی جدید و مذاکره با عربستان است.
منظورتان از حساسیت بیشتر چیست؟
هر اتفاقی که بخواهد برای کشور بیفتد از طریق کشورهای همسایه میافتد. این مهم است که همسایگان ایران، غالبا ایراندوست باشند و علاقه نداشته باشند که آمریکا برای برخی از اهداف خود از آنها استفاده کند.
