همه آنچه باید درباره توافق احتمالی صلح میان آمریکا و ایران بدانید
رویداد۲۴ | چشمانداز دستیابی به توافق صلح میان ایالات متحده و ایران، پس از آنکه نیروهای آمریکایی این هفته اهدافی را مورد حمله قرار دادند و رهبر جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز با مواضعی تند و تهدیدآمیز پاسخ دادند، همچنان نامطمئن است.
ایالات متحده و ایران در حال حرکت به سمت توافقی بودند که میتوانست جنگ در خاورمیانه را فروبنشاند و تنگه هرمز را دوباره باز کند.
اما دوشنبهشب، مقامهای آمریکایی اعلام کردند که نیروهای ایالات متحده به سایتهای پرتاب موشک در ایران و همچنین قایقهایی که در تلاش برای کار گذاشتن مین بودند، حمله کردهاند. فرماندهی مرکزی آمریکا این حملات را دفاعی توصیف کرد. دو مقام آمریکایی به نیویورک تایمز گفتند این حملات پس از آن انجام شد که آمریکا تحرکاتی را از سوی نیروهای ایرانی، از جمله در سایتهای پرتاب موشک، مشاهده کرده بود.
روز سهشنبه، وزارت خارجه ایران، آمریکا را به نقض توافق آتشبس متهم کرد.رهبر جمهوری اسلامی ایران، گفت پایگاههای نظامی آمریکا در خاورمیانه امن نیستند و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز اعلام کرد که با قدرت پاسخ خواهد داد.
گزارش ها حاکی از آن است که مقام های ایرانی از جمله محمد باقر قالیباف و عبدالناصر همتی روز دوشنبه وارد دوحه، پایتخت قطر، شدند. محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد ایران، روز سهشنبه به ایران بازگشت.
هنوز ابهامات زیادی درباره این توافق وجود دارد. یکی از پرسشهای کلیدی به برنامه هستهای ایران مربوط است. درباره این موضوع و مسائل دیگر، مقامهای آمریکایی و ایرانی روایتهایی متفاوت از توافق در حال شکلگیری ارائه کردهاند؛ مسئلهای که تردیدهایی را درباره امکان نهایی شدن توافق ایجاد کرده است.
آمریکا چه گفته است؟
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز سهشنبه گفت مذاکرات ممکن است چند روز طول بکشد و قطر در حال حاضر فوریترین میانجی این روند است. روبیو گفت: «باید ببینیم آیا میتوانیم پیشرفت کنیم یا نه. فکر میکنم گفتوگوهای زیادی، رفتوبرگشتی، درباره عبارات مشخص در سند اولیه در جریان است؛ بنابراین چند روز زمان خواهد برد.»
روز دوشنبه، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در شبکههای اجتماعی نوشت که این توافق یا «عالی و معنادار» خواهد بود یا «هیچ توافقی در کار نخواهد بود». این موضع پس از آن مطرح شد که برخی جمهوریخواهان برجسته از او انتقاد کرده بودند و گفته بودند پیشنهاد مطرحشده بیش از حد در برابر ایران نرم است.
یک مقام ارشد آمریکایی که نخواست نامش فاش شود، روز یکشنبه در گفتوگو با خبرنگاران هیچ جدول زمانی مشخصی برای مدت زمانی که آمریکا حاضر است برای رسیدن به توافق بر سر مسائل هستهای در نظر بگیرد، ارائه نکرد.
روبیو همچنین هشدارهای خود درباره ضرورت بازگشایی تنگه هرمز را تکرار کرد. او گفت: «تنگهها باید باز باشند و باز خواهند بود. آنچه آنجا در حال رخ دادن است، غیرقانونی، نامشروع، برای جهان غیرقابل دوام و غیرقابل قبول است.»
در این مرحله، آمریکا پیشنهادی برای آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران ارائه نکرده است، اما مقام آمریکایی گفت واشنگتن بهروشنی اعلام کرده که اگر ایران از اورانیوم با غنای بالا خود صرفنظر کند، آماده است روند آزادسازی داراییها را آغاز کند.
در ماه آوریل، ایالات متحده محاصرهای را علیه بنادر ایران و کشتیهای مرتبط با ایران در سراسر جهان آغاز کرد. ترامپ صبح یکشنبه در پیامی در شبکههای اجتماعی گفت این محاصره «تا زمانی که توافق حاصل، تأیید و امضا شود، با تمام قدرت و اثر خود پابرجا خواهد ماند.»
روز دوشنبه، او همچنین از کشورهایی مانند قطر و عربستان سعودی خواست که به عنوان بخشی از توافق اولیه، به پیمان ابراهیم بپیوندند و روابط خود را با اسرائیل عادیسازی کنند؛ درخواستی که احتمال موافقت این کشورها با آن بسیار اندک است. اگر کشورهای عربی بیشتری به پیمان ابراهیم بپیوندند، این موضوع میتواند بخشی از تندروهای ضدایرانی در حزب جمهوریخواه را که نسبت به توافق احتمالی ابراز نگرانی کردهاند، آرام کند.
ایران چه گفته است؟
رهبر جمهوری اسلامی ایران، روز سهشنبه گفت جنگ ایران با ایالات متحده، که در جریان آن تهران بارها به پایگاههای آمریکا در خلیج فارس حمله کرده، به این معناست که مراکز نظامی آمریکا دیگر در منطقه امن نیستند.
او در بیانیهای نوشت: «ملتها و سرزمینهای منطقه دیگر سپر پایگاههای آمریکایی نخواهند بود. آمریکا، علاوه بر اینکه دیگر جای امنی برای تجاوز و پایگاههای نظامی در منطقه ندارد، روزبهروز از جایگاه پیشین خود نیز دورتر میشود.»
وزارت خارجه ایران نیز روز سهشنبه اعلام کرد: «بیتردید، جمهوری اسلامی ایران هیچ اقدام خرابکارانهای را بیپاسخ نخواهد گذاشت و در دفاع از تمامیت کشور تردید نخواهد کرد.»
روز دوشنبه، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، توافق در حال شکلگیری را چارچوبی مقدماتی توصیف کرد که وارد جزئیات دشوارترین مسائل نمیشود.
بقایی در نشست خبری گفت: «تمرکز مذاکرات بر پایان دادن به جنگ است و در این مرحله، بحثی درباره جزئیات هستهای وجود ندارد.»
درباره تنگه هرمز، بقایی گفت توافق احتمالی وارد جزئیات مربوط به نحوه بازگشایی این آبراه نشده است و در عین حال، پیامی دوگانه درباره این موضوع فرستاد که آیا ایران ممکن است در پی دریافت برخی عوارض عبور و مرور باشد یا نه.
سه مقام ارشد ایرانی، روز شنبه به نیویورک تایمز گفتند تهران با یک تفاهمنامه موافقت کرده که بر اساس آن جنگ در همه جبههها متوقف میشود؛ از جمله در لبنان، جایی که اسرائیل با حزبالله، گروه مسلح مورد حمایت ایران، درگیر است. به گفته این مقامها، این تفاهمنامه همچنین شامل رفع محاصره دریایی آمریکا علیه ایران و آزادسازی ۲۵ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران میشود.
بخشهایی از این روایت با آنچه آمریکاییها گفتهاند تناقض دارد. روشن نیست پیشنهادی که مقامهای ایرانی توصیف کردهاند، همان پیشنهادی است که ترامپ روز یکشنبه به آن اشاره کرده یا همان موضوعی است که مقام آمریکایی روز یکشنبه درباره آن با خبرنگاران صحبت کرده است.
چه مسائلی هنوز باید حل شود؟
به نظر میرسد توافق موقت احتمالی، برخی از دشوارترین پرسشها درباره برنامه هستهای ایران را بیپاسخ میگذارد.
مهمترین این پرسشها این است که ایران چگونه قرار است از شر اورانیوم با غنای بالای خود خلاص شود و مدت زمان هرگونه توقف احتمالی غنیسازی چقدر خواهد بود. طبق اعلام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ایران حدود ۹۷۰ پوند اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد در اختیار دارد.
مقام آمریکایی روز یکشنبه گفت این مسائل در مذاکرات آینده بررسی خواهد شد.
بر اساس توافق هستهای سال ۲۰۱۵ که در دوره دولت اوباما مذاکره شد، ایران بخش عمده ذخایر خود را به روسیه منتقل کرد؛ ترتیبی که میتواند بار دیگر به عنوان الگو مورد استفاده قرار گیرد. احتمال دیگر این است که اورانیوم موجود رقیق شود و به سطح غنای پایینتری برسد؛ سطحی که نتوان از آن برای ساخت سلاح هستهای استفاده کرد.
ایالات متحده در دورهای پیشین مذاکرات، خواستار توقف دستکم ۲۰ ساله غنیسازی شده بود. ایران جدول زمانی بسیار کوتاهتری پیشنهاد کرده است. مقام آمریکایی روز یکشنبه گفت مدت زمان دقیق، کمتر از سازوکاری اهمیت دارد که از طریق آن محدودیتها اجرا و نظارت میشوند.
به گفته مقام آمریکایی، توافقی که اکنون در حال بررسی است، به ذخایر موشکی ایران نیز نمیپردازد. این موضوع برای اسرائیلیها اهمیتی حیاتی دارد، زیرا بسیاری از موشکهای بالستیک ایران میتوانند اسرائیل را هدف قرار دهند.
واکنشها چه بوده است؟
برخی جمهوریخواهان و چهرههای تندرو ضدایرانی توافق احتمالی را محکوم کردهاند.
تام تیلیس، سناتور جمهوریخواه از ایالت کارولینای شمالی، روز یکشنبه به شبکه سیانان گفت: «برای من خیلی منطقی به نظر نمیرسد.» تیلیس تعهد ایرانیها به بازگشایی تنگه هرمز را، بدون نهایی شدن یک توافق صلح، «قابل تردید» خواند و گفت: «چیزهای زیادی هست که باید توضیح داده شود.»
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، که کشورش در حمله آمریکا در اواخر فوریه، حملهای که آغازگر جنگ شد، مشارکت داشت، شامگاه یکشنبه در بیانیهای اعلام کرد که در تماس تلفنی شنبهشب با ترامپ درباره توافق احتمالی گفتوگو کرده و هر دو توافق داشتهاند که نباید به ایران اجازه دستیابی به سلاح هستهای داده شود. او همچنین گفت ترامپ حق اسرائیل برای دفاع از خود، از جمله در لبنان، را تأیید کرده است.
با این حال، بیانیه نتانیاهو حدود ۱۸ ساعت پس از آن منتشر شد که ترامپ از روند شکلگیری توافق خبر داده بود. تحلیلگران گفتند این سکوت طولانی نشاندهنده نگرانیهایی در داخل اسرائیل است؛ نگرانی از اینکه این توافق در نهایت ممکن است بسیار کمتر از اهداف اسرائیل برای تعطیل کردن برنامه هستهای ایران و مهار توان موشکی آن باشد. از زمان اعلام آتشبس با ایران در ماه آوریل، درگیریهای میان حزبالله و اسرائیل این آتشبس را تحت فشار قرار داده است.
نعیم قاسم، رهبر حزبالله، روز یکشنبه در سخنرانی خود ابراز امیدواری کرد که توافق آتشبس میان ایران و آمریکا شامل این گروه نیز بشود، اما در عین حال هر توافق احتمالی را نشانه پیروزی ایران توصیف کرد.
او گفت: «ایران توانسته آمریکا را تحقیر کند.»
ترامپ بعدازظهر یکشنبه در شبکههای اجتماعی به منتقدان پاسخ داد و آنها را «بازندههایی» خواند که «درباره چیزی انتقاد میکنند که هیچ چیز از آن نمیدانند.»
