نسل دودی| زنگ خطر سلامت عمومی با جهش ۱۳۵ درصدی مصرف سیگار در دختران ۱۳ تا ۱۵ ساله

رویداد۲۴| کاهش سن مصرف دخانیات در ایران، به‌ویژه در میان دختران نوجوان، به یکی از زنگ‌های خطر جدی حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است؛ روندی که کارشناسان آن را نه صرفاً یک تغییر رفتاری، بلکه نشانه‌ای از تغییر الگو‌های هدف‌گیری صنعت دخانیات و ضعف سیاست‌های پیشگیرانه در کشور می‌دانند. تازه‌ترین آمار‌های ارائه‌شده از سوی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات نیز نشان می‌دهد این روند در حال شتاب گرفتن است و در صورت تداوم، می‌تواند پیامد‌های گسترده اجتماعی و بهداشتی به همراه داشته باشد.

بر اساس اظهارات دبیرکل جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، در حال حاضر حدود ۲۰ تا ۲۴ درصد جمعیت کشور به نوعی مصرف‌کننده دخانیات هستند؛ عددی که در ادبیات سلامت عمومی، یک سطح هشدار تلقی می‌شود. اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که به تغییر ترکیب سنی و جنسیتی مصرف‌کنندگان نگاه کنیم.

طبق داده‌های ارائه‌شده، مصرف دخانیات در میان دختران ۱۳ تا ۱۵ ساله نسبت به سال ۱۳۹۵ حدود ۱۳۵ درصد افزایش یافته است؛ افزایشی که از یک تغییر ساده آماری فراتر رفته و به گفته کارشناسان، نشانه ورود هدفمند نوجوانان به چرخه مصرف است. در حالی که مصرف دخانیات در میان زنان همچنان پایین‌تر از مردان است، اما سرعت رشد در گروه دختران نوجوان، تصویر آینده را نگران‌کننده‌تر کرده است.

صنعت دخانیات و تغییر تاکتیک‌های جذب

کارشناسان حوزه سلامت عمومی معتقدند این روند تصادفی نیست. در بسیاری از گزارش‌های بین‌المللی نیز اشاره شده که صنعت دخانیات در سال‌های اخیر تمرکز خود را از مصرف‌کنندگان سنتی به سمت گروه‌های سنی پایین‌تر و زنان جوان تغییر داده است. استفاده از طعم‌دهنده‌ها، بسته‌بندی‌های جذاب، تبلیغات غیرمستقیم در فضای مجازی و حتی هم‌پوشانی با سبک زندگی دیجیتال، بخشی از این راهبرد عنوان می‌شود.

در این چارچوب، افزایش مصرف در میان دختران نوجوان ایرانی نیز می‌تواند بازتاب همین الگوی جهانی باشد؛ الگویی که در آن «شروع زودهنگام مصرف» به معنای «وفاداری بلندمدت به مصرف‌کننده» تلقی می‌شود.

مرگ ۶۰ هزار ایرانی در سال؛ بحران خاموش سلامت

در کنار تغییرات نگران‌کننده در الگوی مصرف، آمار مرگ‌ومیر ناشی از دخانیات نیز ابعاد این بحران را روشن‌تر می‌کند. به گفته دبیرکل جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، سالانه بیش از ۸ میلیون نفر در جهان به دلیل بیماری‌های مرتبط با دخانیات جان خود را از دست می‌دهند و در ایران نیز این رقم حدود ۶۰ هزار نفر برآورد می‌شود.

این عدد از نگاه کارشناسان به معنای یک بحران خاموش است؛ بحرانی که برخلاف بیماری‌های واگیردار یا حوادث ناگهانی، به‌صورت تدریجی و در قالب بیماری‌های قلبی، ریوی و سرطان‌ها خود را نشان می‌دهد. مقایسه این آمار با یک رویداد نمادین مانند سقوط دو هواپیمای مسافربری در سال، تلاش دارد ابعاد واقعی این تلفات را برای افکار عمومی ملموس‌تر کند.

شکاف سیاست‌گذاری و واقعیت‌های اجتماعی

با وجود هشدار‌های مکرر نهاد‌های سلامت، روند کلی مصرف دخانیات در کشور همچنان رو به افزایش ارزیابی می‌شود. کارشناسان یکی از دلایل اصلی را ضعف در اجرای قوانین بازدارنده، کنترل ناکافی بر تبلیغات غیرمستقیم و دسترسی آسان نوجوانان به محصولات دخانی عنوان می‌کنند.

از سوی دیگر، تغییرات فرهنگی و فشار‌های اجتماعی نیز در این روند بی‌تأثیر نیست. مصرف دخانیات در میان نوجوانان، به‌ویژه در برخی گروه‌ها، گاهی به‌عنوان بخشی از «هویت اجتماعی» یا «تجربه بزرگسالی زودهنگام» تلقی می‌شود؛ موضوعی که کار مقابله فرهنگی را دشوارتر می‌کند.

آنچه از مجموعه این داده‌ها برمی‌آید، شکل‌گیری یک روند بلندمدت است که اگر در همین نقطه مهار نشود، در سال‌های آینده می‌تواند بار سنگینی بر نظام سلامت کشور تحمیل کند. افزایش مصرف در سنین پایین، به معنای افزایش سال‌های مواجهه با نیکوتین و در نتیجه افزایش احتمال بیماری‌های مزمن در دهه‌های بعدی زندگی است.

در چنین شرایطی، کارشناسان تأکید می‌کنند که سیاست‌های کنترلی صرف کافی نیست و باید مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان شامل آموزش هدفمند در مدارس، محدودسازی دسترسی، نظارت بر تبلیغات و مداخلات فرهنگی در دستور کار قرار گیرد؛ در غیر این صورت، روند فعلی می‌تواند به یک بحران پایدار سلامت عمومی تبدیل شود.