مشت گره‌کرده رهبر چه معنایی دارد؟ | نمادهایی که به سیاست تبدیل شدند

رویداد۲۴ | مازیار وکیلی- یوسف اباذری روزی در گردهمایی هواداران میرحسین موسوی گفته بود دست‌ها مهم‌ترین و سیاسی‌ترین اعضای بدن هر انسانی هستند، چراکه هرگونه استفاده از آن‌ها می‌تواند معنای سیاسی مشخصی بسازد.

بعد از شهادت آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در جنگ ایران و اسرائیل، مشت گره‌کرده خیلی زود به نماد مقاومت تبدیل شد. انتخاب این نماد بی دلیل نبود. ماجرای مشت گره‌کرده به نخستین پیام رهبر جدید و جانشین ایشان، آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای، بازمی‌گردد که در بخشی از آن گفته بود: «من این توفیق را داشتم که پیکر ایشان را بعد از شهادت زیارت کنم؛ آنچه دیدم کوهی از صلابت بود و شنیدم که مشت دست سالمش را گره کرده بود.»

حالا همزمان با مراسم تشییع رهبری، این تصویر به نماد مراسم تبدیل شد و مجسمه‌ای از یک مشت گره‌کرده در میدان انقلاب نصب شد.

اما سابقه مشت گره‌کرده در تاریخ سیاسی جهان به سال‌های دور بازمی‌گردد. این تصویر ساده و موجز در جنبش‌های سیاسی مختلف بارها استفاده شده و منحصر به حادثه جنگ ایران با اسرائیل و آمریکا نیست.

تاریخچه مشت گره‌کرده به‌عنوان یک نماد سیاسی به چه زمانی بازمی‌گردد؟

ریشه دقیق و تاریخی استفاده از مشت گره‌کرده به‌عنوان یک نماد سیاسی، مشخص نیست. برخی مورخان ریشه آن در جنبش‌های کارگری و آنارشیستی دهه ۱۹۱۰ را تأیید کرده‌اند.

ویلیام «بیگ بیل» هیوود، از اعضای بنیان‌گذار سازمان «کارگران صنعتی جهان»، در جریان سخنرانی خود در اعتصاب کارگران ابریشم‌بافی پترسون در سال ۱۹۱۳، از استعاره «مشت» به‌عنوان چیزی فراتر از مجموع اجزای آن استفاده کرد. جان رید، روزنامه‌نگار و فعال سوسیالیست، نقل کرده است که توصیف مشابهی را از یکی از شرکت‌کنندگان در آن اعتصاب شنیده است.

تصویری از یک مشت بزرگ و برافراشته که از میان جمعیتی از کارگران اعتصابی سر برآورده بود، برای تبلیغ یک اعتصاب سراسری در بوداپست در سال ۱۹۱۲ به کار گرفته شد. در ایالات متحده نیز مجله «مادر زمین» (Mother Earth) در سال ۱۹۱۴ مشت گره‌کرده را «نمادی از انقلاب اجتماعی» توصیف کرد.

نخستین شواهد ثبت‌شده از استفاده از نماد مشت گره‌کرده بعدها توسط حزب کمونیست آلمان ارائه شد و این تصویر به نمادی برای مبارزان ضدفاشیست تبدیل شد. در برابر این نماد بود که فاشیست‌های آلمانی سلام معروف خود را با الهام از روم باستان ابداع کردند.

در سال ۱۹۳۶ نیز این نماد در آمریکا و در نخستین روز ماه مه، که مصادف با روز جهانی کارگر است، استفاده شد. اما مهم‌ترین کاربرد سیاسی این نماد در جریان جنگ داخلی اسپانیا بود؛ جایی که مشت گره‌کرده به‌عنوان نوعی سلام از سوی جناح جمهوری‌خواه و برای مبارزات ضدفاشیستی استفاده شد.

دقیقاً از همین‌جا بود که مشت گره‌کرده به یک نماد سیاسی مشخص در میان گروه‌های چپ‌گرا تبدیل شد؛ گروه‌هایی که از آن برای مبارزه علیه امپریالیسم و سرمایه‌داری استفاده می‌کردند.

این نماد گرافیکی در سال ۱۹۴۸ توسط Taller de Gráfica Popular، یک چاپخانه در مکزیک که از هنر برای پیشبرد اهداف اجتماعی و انقلابی استفاده می‌کرد، رواج یافت. استفاده از آن در دهه ۱۹۶۰، پس از آنکه هنرمند و فعال سیاسی، فرانک چیسیورکا، نسخه ساده‌شده‌ای از آن را برای کمیته هماهنگی دانشجویی بدون خشونت طراحی کرد، در سراسر ایالات متحده گسترش یافت. این نسخه متعاقباً توسط «دانشجویان برای یک جامعه دموکراتیک» و جنبش قدرت سیاه مورد استفاده قرار گرفت.

در المپیک ۱۹۶۸، تامی اسمیت و جان کارلوس هنگام اهدای مدال در بازی‌های المپیک تابستانی، با بالا بردن مشت‌های دستکش‌پوش خود، به تبعیض نژادی علیه سیاه‌پوستان در آمریکا اعتراض کردند. این تصویر به یکی از ماندگارترین نمادهای سیاسی قرن بیستم تبدیل شد.

اما استفاده مهم و نمادین دیگری از این المان در شورش انقلابی مه ۱۹۶۸ فرانسه اتفاق افتاد؛ مانند طرح «La Lutte continue» که دودکش کارخانه‌ای را به شکل مشت گره‌کرده نشان می‌دهد.

نماد مشت گره‌کرده در آفریقای جنوبی نیز به‌عنوان عنصری علیه نژادپرستی استفاده شد و روی تابوت استیو بیکو، فعال ضدآپارتاید، نقش بسته بود. حتی فمینیست‌های رادیکال، مانند رابین مورگان، از طرح مشت گره‌کرده در میان نماد ونوس برای اعتراض به برگزاری مسابقات دختر شایسته آمریکا استفاده کردند.

تا اینجا ظاهراً مشخص است که نماد مشت گره‌کرده با گروه‌های چپ‌گرا پیوند خورده است. اما در دهه ۱۹۸۰ و در کشور لهستان، گروه کارگری «همبستگی» به رهبری لخ والسا نیز از آن علیه حکومت کمونیستی ـ نظامی وقت لهستان استفاده کرد. این استفاده راست‌گرایانه بعدها توسط «اُتپور»، جنبشی دانشجویی و دموکراسی‌خواه در صربستان، نیز تکرار شد.

مشت گره‌کرده به لحاظ سیاسی چه معانی دارد؟

مشت گره‌کرده معانی سیاسی متعددی دارد، اما پیش از پرداختن به معنای سیاسی این نماد، بهتر است به دلایل ماندگاری آن بپردازیم.

یکی از دلایل ماندگاری این نماد سیاسی، سادگی آن است. این نمادی است که بدون نیاز به زبان، پیام خود را منتقل می‌کند. هرکس، صرف‌نظر از زبان یا فرهنگ، می‌تواند از مشت گره‌کرده مفاهیمی مانند قدرت، اتحاد و مقاومت را برداشت کند.

همین موضوع باعث شده است که در یک قرن اخیر، جنبش‌های مختلفی با ایده‌های گاه متضاد از این نماد استفاده کنند. به همین دلیل است که امروزه بسیاری از گروه‌های سیاسی خارج از جریان اصلی، فارغ از ایدئولوژی خود، از آن به‌عنوان نمادی برای مبارزه با سیاست‌مداران جریان رسمی استفاده می‌کنند.

در باب معانی سیاسی مشت گره‌کرده می‌توان آن را در برابر نماد دست باز قرار داد. نماد دست باز معمولاً برای صلح، شفافیت، استقبال یا عدم تهدید استفاده می‌شود، در حالی که مشت گره‌کرده نمادی از اراده، مقاومت، قدرت و اتحاد است.

نخستین و واضح‌ترین معنایی که می‌توان از مشت گره‌کرده استنباط کرد، همبستگی است. برخلاف انگشت اشاره که بر فردیت تأکید می‌کند، مشت گره‌کرده نماد جمع است. انگشتان وقتی گره می‌شوند و به مشت تبدیل می‌شوند، نیرویی واحد را تشکیل می‌دهند. همین معنا باعث شده است که اتحادیه‌های کارگری و جنبش‌های اجتماعی از آن استقبال کنند.

از سوی دیگر، مشت گره‌کرده می‌تواند نماد قدرت مردمی باشد؛ قدرتی که از خود مردم سرچشمه می‌گیرد، نه از دولت و ارتش. به همین دلیل در انقلاب‌ها و اعتراضات مردمی بسیاری از آن استفاده می‌شود.

مشت گره‌کرده نمادی از مبارزه و کنش فعال است. برخلاف نماد بصری دست باز، مشت گره‌کرده حالت آمادگی برای اقدام را نشان می‌دهد؛ پیامی با این مضمون که ما فقط اعتراض نمی‌کنیم، بلکه آماده مقاومت نیز هستیم.

مشت گره‌کرده در ایران و تفاوت آن با سایر نقاط جهان

شاید برای نخستین‌بار در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۸۸ بود که، به گفته یوسف اباذری، دست‌ها مهم شدند؛ جایی که هواداران میرحسین موسوی، که بعدها به سبزها مشهور شدند، از نماد نمایش دو انگشت به شکل حرف V انگلیسی، به معنای پیروزی، برای تمایز خود از هواداران نامزد رقیب استفاده کردند.

حالا شاید دومین بار در تاریخ معاصر ایران است که دست، به نماد یک جنبش بدل می شود. اما این مشت، قرار نیست با مشتی که گروه های چپ گره کرده اند یکسان باشد (که اگر یکسان تلقی می شد، مغایر یکی از بندهای اساسی جمهوری اسلامی می بود). خانه طراحان انقلاب اسلامی که احتمالا طراحی تمامی نمادها و هویت بصری مراسم تشییع بر عهده آنها بوده درباره فرم این مشت توضیح داده است که بیرون‌بودن انگشت شست، انتخابی تصادفی یا تلاشی برای ساختن معنایی متفاوت از نماد جهانی مشت گره‌کرده نیست. این فرم از یکی از تصاویر شناخته‌شده آیت‌الله خامنه‌ای الهام گرفته شده که در آن، او هنگام سخنرانی مشت خود را با شست رو به بیرون گره کرده است.

به گفته طراحان، دیوارنگاره و المان «باید برخاست» با ارجاع به همان تصویر ساخته شده‌اند تا علاوه بر بازنمایی مقاومت، نشانی شخصی و قابل‌شناسایی از رهبر فقید داشته باشند.

با وجود این تمایز مشت طراحی شده اخیر، نماد مشت گره‌کرده معنایی ثابت دارد و آن مقاومت و مبارزه است.