داروهای کمیاب در دام دلالان؛ سودجویی از رنج بیماران
رویداد۲۴| روزنامه همشهری نوشت: چند نفری را هم مأمور می‌کنند تا کارت‌های ویزیت‌شان را مقابل این داروخانه‌ها پخش و بیماران را بی‌واسطه به آنها وصل کنند. ضرر در کارشان نیست و می‌توانند با فروش همین داروها به نرخ آزاد، هم دستمزد کسانی را بدهند که زاغ‌سیاه بیماران را چوب می‌زنند و هم خودشان درآمدی کلان به‌دست آورند. سینا و کورش دلالانی هستند که با تشکیل زنجیره‌ای از واسطه‌ها، داروهای کمیاب را از بیماران می‌خرند و در بازار آزاد به فروش می‌رسانند.
سفارش خرید آقای دلال
کارت‌های ویزیت عجیب‌وغریب سینا در دست چند بیمار که مقابل داروخانه ۱۳آبان در انتظار دریافت دارو نشسته‌اند، قلابی است که ما را به سینا و همکارانش می‌رساند. سینا میان بیماران حسابی سرشناس است و پرس‌وجوی اندکی کافی است که به این جوان ترکه‌ای قدبلند و البته زبروزرنگ برسیم. مشغول مکالمه تلفنی است که به سفارش خرید یک مسئول خرید داروخانه بی‌شباهت نیست: «ویال آلبومین هم داری؟... آلمانیه دیگه؟... ایما تینیب هم می‌خوام. داری؟...» حواسش حسابی جمع است و با دیدن بسته‌های اوستین در نایلون داروهای زن میانسالی که از داروخانه بیرون آمده، تلفنش را قطع می‌کند. خوب می‌داند که چطور کاربلدی‌اش را در شناخت داروها نشان دهد: «اوستین دوز٤٠٠ بهت داده؟ دوزش بالاست، برای تو دوزهای پایین‌تر هم جواب می‌ده، قیمت‌شون هم خیلی پایین‌تره.» لحظه‌ای بعد اوستین‌های خارجی دوز۴۰۰ سهم سینا می‌شود و زن متقاعد شده با اوستین۲۰۰ که قیمتش نصف این دوز است، درمانش را کج‌دار و مریز ادامه دهد. زن ساکن جنوب شهر است و سینا یکی از چند نفری را که رابط او و بیماران جنوب شهرند، به زن معرفی می‌کند تا اوستین‌های ارزان‌تر را به او تحویل دهد. استخدام‌شدن زیر مجموعه آقاسینا هم دشوار نیست. وقتی خود را آشنا به داروهای گران‌قیمت درمان صرع و سرطان و نقص ایمنی و... نشان می‌دهیم، خلاصه و مفید چم‌وخم کار را نشانمان می‌دهد: «پورسانتی باهات حساب می‌کنم. از ساعت ۶صبح باید جلوی داروخونه بایستی تا شب. هرکس نسخه‌اش را گرفت، آمارشو بگیر. فروشنده بود به من آمار بده.»
داروخانه‌چی آنلاین
بیماران داروخانه ۱۳ آبان که برای پیداکردن داروهای کمیاب هر نسخه‌شان داروخانه‌های مختلف شهر را زیر پا می‌گذارند، در چانه‌زنی با سینا از رقیبان او نام می‌برند که انگار تعدادشان کم نیست: «کورش آلبومین را دانه‌ای ۲میلیون می‌خرد... وحید هم مثل تو انصاف ندارد...» میان این اسامی رنگارنگ، اسم کورش توجه را جلب می‌کند که پاتوقش اطراف داروخانه شهید کاظمی است و بسیاری از کسانی که بیمارشان از ادامه درمان ناامید شده، مشتری پروپاقرص او هستند.
وقتی مقابل داروخانه شهید کاظمی می‌رسیم، مثل هر روز شلوغ است و صف کسانی که منتظر اعلام نوبت و دریافت دارویشان هستند، تا پیاده‌رو کشیده شده است. تنها ردونشانی که از کورش در اینجا پیدا می‌کنیم، کارت‌های ویزیتی است که جوان سبزه‌رویی میان آدم‌های کلافه‌ای که روی نیمکت‌های سنگی روبه‌روی داروخانه نشسته‌اند، توزیع می‌کند. صدای زنگ تلفن همراه جوانک که خودش را برادر کورش معرفی می‌کند، لحظه‌ای قطع نمی‌شود و هربار که تماسش را پاسخ می‌دهد، مانند انبارداری خوش‌حافظه موجودی دارویی‌اش را شرح می‌دهد: «آمینوفیلین؟ دارم! تاریخ‌دار هم دارم! قرص یا آمپول؟.... دسفوناک؟ جور می‌کنم، مشتری رو نیگه دار...» وقتی از او سراغ کورش را می‌گیریم، عناوین پرطمطراقی برایش ردیف می‌کند: «آقاکورش داروخونه آنلاین داره. اگه دارو زیاد داری به این شماره پیام بده باهات تماس می‌گیره. اگه داروهات کمه بیار همین‌جا ازت می‌خرم، الانم تسویه می‌کنم.» سر آقای داروخانه‌چی آنلاین چندان شلوغ نیست و فرستادن این پیامک کافی است که چند دقیقه بعد با ما تماس بگیرد: «بیمار من سرطان ریه داشت و فوت کرده. داروهای باقیمونده از اون رو می‌فروشم.» تسلیت و تعارف کورش کوتاه است و خیلی زود سر اصل مطلب می‌رود: «ساندوستاتین ال‌ای‌آر داری؟ همین الان مشتری براش دارم.... نایولوماب چی؟....»
اماواگرهای جمع‌آوری داروهای توزیع‌شده
توضیحات دکتر محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو نشان می‌دهد که کوتاه‌کردن دست دلالان سلامت از دسترسی به داروهای کمیاب سرگردان در چرخه توزیع با اماواگرها و محدودیت‌های خاصی همراه است. او به تلاش‌های بی‌فرجام سازمان غذا و دارو در این زمینه اشاره می‌کند و می‌گوید: «سازمان غذا و دارو در سال‌های گذشته موضوع مدیریت داروهای خارج‌شده از چرخه مصرف انسانی و امکان بهره‌برداری ایمن از مواد تشکیل‌دهنده آنها در مصارف صنعتی و غیرانسانی را دنبال کرده است. طی 2 تا 3 سال گذشته، این موضوع با همفکری انجمن داروسازان و دیگر صاحب‌نظران در مسیر بررسی‌های تخصصی و تدوین دستورالعمل‌های اجرایی قرار داشته است تا فرایند جمع‌آوری، انتقال، امحا و در موارد قابل تأیید، بازیافت این مواد با رعایت الزامات فنی، بهداشتی و زیست‌محیطی انجام شود.بااین‌حال، مدیریت داروهای خارج‌شده از چرخه مصرف انسانی و بازگرداندن داروهای مازاد بیماران به چرخه مصرف انسانی، 2موضوع متفاوت از نظر علمی و مقرراتی هستند و نباید این‌دوفرایند را یکسان تلقی کرد.»
هاشمی به محدودیت‌های موجود برای بازگشت داروهای مازاد بیماران به چرخه توزیع رسمی اشاره می‌کند و می‌گوید: «داروهای مازاد بیماران ممکن است به دلایل مختلفی، ازجمله تغییر رژیم درمانی، اصلاح مقدار مصرف، قطع درمان یا باقی‌ماندن بخشی از دارو پس از تکمیل دوره درمان، ایجاد شوند. با وجود اهمیت جلوگیری از هدررفت منابع دارویی، صرف باقی‌ماندن دارو یا بازنشدن بسته‌بندی آن، به‌تنهایی برای اثبات قابلیت استفاده مجدد کافی نیست. دارو پس از تحویل به بیمار ممکن است در شرایطی نگهداری شده باشد که امکان احراز کیفیت و ایمنی آن از طریق بررسی‌های معمول وجود نداشته باشد.
از منظر علمی، ارزیابی امکان استفاده مجدد از داروهای مازاد مستلزم بررسی مجموعه‌ای از عوامل، ازجمله پایداری فیزیکی و شیمیایی فرآورده، شرایط و مدت نگهداری، احتمال مواجهه با دما و رطوبت نامناسب، سلامت بسته‌بندی، اصالت دارو و امکان ردیابی سوابق نگهداری آن است.
در داروهای حساس به دما و فرآورده‌های زیستی نیز احراز تداوم شرایط نگهداری تعیین‌شده اهمیت ویژه‌ای دارد. افزون‌براین، معیارهای ارزیابی باید متناسب با نوع فرآورده و ویژگی‌های اختصاصی آن تعریف شوند؛ بنابراین بازگشت داروهای مازاد به چرخه مصرف انسانی، موضوعی است که ابعاد علمی، فنی، حقوقی و اجرایی آن نیازمند مطالعات دقیق و شواهد معتبر است. تا زمانی که روش‌های قابل اتکا برای احراز کیفیت، ایمنی و قابلیت ردیابی این داروها و نیز الزامات قانونی مربوط به بازتوزیع آنها مشخص نشده باشد، نمی‌توان جمع‌آوری داروهای مازاد از بیماران را به‌معنای امکان مصرف مجدد آنها درنظر گرفت یا سازوکاری عمومی برای بازتوزیع این داروها توصیه کرد.»
