طرح «خانواده میزبان» بهزیستی چیست؟
رویداد۲۴| انتشار تصاویر سارا کنعانی در خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) واکنش برانگیز شد؛ این نویسنده در جریان جنگ ۴۰ روزه سرپرستی موقت یک نوزاد را از سازمان بهزیستی برعهده گرفت، نوزادی که او نامش را «آهو» گذاشت، اما وقتی تصاویر او با آهو در رسانه دولت منتشر شد سمتوسوی اصلی ماجرا تغییر کرد، درصورتیکه میبایست با انتشار این خبر پرسوجوها درباره طرح «خانواده میزبان» باشد همهی توجهها بهسمت حجاب این نویسنده در عکسها معطوف شد، حتی کار بهجایی رسید که قوه قضائیه اعلام کرد مدیر مسئول ایرنا به دادسرای رسانه احضار شده است. با همه این شرایط حالا باید پرسید طرح «خانواده میزبان» نیست؟
طرح میزبان چیست؟
طرح میزبان که از آذر ۱۴۰۲ بر اساس آییننامه اجرایی قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بیسرپرست و بدسرپرست عملیاتی شده، یک شیوه مراقبت موقت است. هدف این طرح، جایگزینی محیط گرم خانواده به جای اقامتهای طولانیمدت در مراکز شبانهروزی و شبهخانواده است. طبق شیوهنامههای مصوب سال ۱۴۰۲، این طرح برای کودکانی اجرا میشود که توسط مرجع قضایی به بهزیستی تحویل داده شدهاند.
در این طرح، بهزیستی و مراجع قضایی همزمان پیگیری میکنند تا کودک در صورت امکان به خانواده زیستی بازگردد. اگر این بازپیوند ممکن نباشد، کودک به خانواده جایگزین (خویشاوندان) سپرده میشود و در آخرین مرحله، به فرزندخواندگی خواهد رسید.
شرایط متقاضیان و فرایند گزینش
سید حسن موسوی چلک، معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی، درباره فرایند ورود به این طرح میگوید: «خانوادههای داوطلب پس از ثبتنام در سامانه ملی فرزندخواندگی و گذراندن فرآیند احراز صلاحیت شامل سلامت جسمی و روانی، عدم سوءپیشینه و آموزشهای لازم، توسط کارگروه استانی بهزیستی تأیید میشوند.»
بر اساس ضوابط اعلامی، متقاضیان باید زوجینی با ازدواج دائم و حداقل ۳۰ سال سن، یا زنان بدون شوهر بالای ۳۰ سال باشند. نکته حائز اهمیت این است که اگر خانوادهای سابقاً برای فرزندخواندگی ثبتنام کرده باشد، میزبانی از کودک برای آنها بلامانع است. اولویت در این طرح با کودکان ۷ سال به بالا است و مدت حضور کودک در هر دوره معمولاً ۳ ماه است که تا سقف حدود یک سال و سه ماه قابل تمدید خواهد بود.
مدیریت چالشهای عاطفی و شرعی
یکی از سوالات جدی متقاضیان، مسئله «محرمیت» است. طبق دستورالعملهای بهزیستی، اگر کودک زیر سن بلوغ شرعی باشد، ضرورتی برای محرمیت وجود ندارد. برای کودکان بالای سن بلوغ نیز باید حرمتها و حریمها رعایت شود، چرا که کودک مهمان خانواده است.
در خصوص نگرانیهای مربوط به وابستگی عاطفی و جدایی احتمالی کودک از خانواده میزبان، بهزیستی رویکردی تربیتی دارد. خانواده و کودک (در صورت ممیز بودن) توجیه میشوند که این حضور موقت است. با این حال، این دلبستگیِ کنترلشده، بسیار بهتر از آسیبهای جبرانناپذیرِ جابجایی مکررِ مربیان در مراکز شبانهروزی است. همچنین اگر کودک به خانواده زیستی بازگردد، در صورت تأیید کارشناسان مبنی بر مصلحت کودک، امکان ملاقات با خانواده میزبان وجود خواهد داشت.
حمیدرضا الوند، مدیرکل دفتر امور کودکان و نوجوانان بهزیستی، با تأکید بر اینکه این طرح برای تأمین شرایط رشد بهتر در محیط خانواده طراحی شده، میگوید: «خانوادههای میزبان هر روز از طریق تماسهای تلفنی، ارتباطات مجازی و بازدیدهای حضوری توسط کارشناسان رصد میشوند؛ نظارتی که حتی از برخی مدلهای فرزندخواندگی دائم نیز دقیقتر است.»
این نظارت مستمر به این دلیل است که متولی اصلی امنیت و منافع عالیه کودک، سازمان بهزیستی است. در نهایت، طرح میزبان فرصتی است برای اینکه کودکان بیسرپرست، به جای رشد در خلأهای عاطفی مراکز، طعم زندگی در یک خانواده واقعی را بچشند؛ حتی اگر این تجربه، موقت و گذرا باشد.
