جواد مجابی که بود؟ | مردی که حافظه فرهنگی یک عصر بود
رویداد۲۴ | مازیار وکیلی: اهمیت جواد مجابی را نمیشود فقط با تعداد کتابهایی که نوشته یا حوزههایی که در آنها فعالیت کرده توضیح داد. مسئله اصلی درباره مجابی جایگاهی است که او در فرهنگ معاصر ایران پیدا کرد. او در چندین حوزه مختلف ادبی و هنری فعال بود. ادبیات، طنز، نقد، مطبوعات و هنرهای تجسمی حوزههایی بودند که مجابی در آنها فعالیت میکرد.
شاید مهمترین دستاورد مجابی این بود که صرفاً اثر تولید نمیکرد بلکه بخشی از حافظه تاریخی ایران و مردم آن را ثبت کرد. مجابی متعلق به نسلی بود که در دهه چهل و پنجاه وارد فضای فرهنگی ایران شد. دورانی که در آن جامعه ایران به سرعت درحالی دگردیسی بود و ادبیات مدرن، مطبوعات و هنرهای تجسمی تعریف تازهای پیدا کرده بودند.
مجابی در همین دوران به روزنامه نگاری پرداخت و با نویسندگان و هنرمندان مختلفی ارتباط برقرار کرد و بخشی از آن چه را که دیده و تجربه کرده بود را در قالب کتاب و پژوهش ثبت کرد. دقیقاً به همین دلیل است که وقتی امروز درباره بسیاری از چهرههای فرهنگی و هنری ایران معاصر حرف میزنیم، نوشتههای مجابی یکی از منابعی است که نمیتوان به سادگی از کنار آنها گذشت.
مجابی طنز پرداز درجه یکی بود. او از چهرههایی بود که تلاش میکرد از طنز به عنوان ابزاری برای نمایش تناقضهای جامعه و رفتار آدمها استفاده کند. انتخاب عبید زاکانی به عنوان یکی از چهرههای مورد توجه او هم از این منظر قابل فهم است. مجابی طنز را صرفاً یک ژانر ادبی که نوعی نگاه به جهان به حساب میآمد.
وجه دیگر اهمیت او، توجه جدیاش به هنرهای تجسمی بود. در دورهای که ثبت تاریخ هنر معاصر ایران هنوز آنقدر که باید جدی گرفته نمیشد، مجابی درباره هنرمندان و جریانهای هنری نوشت و تلاش کرد بخشی از این تاریخ را مکتوب کند. خودش نیز نقاش بود و رابطهاش با هنرهای تجسمی صرفاً از موضع یک منتقد یا پژوهشگر نبود.
مرگ مجابی را میتوان پایان یک دوران دانست. دورهای که در آن یک روشنفکر و نویسنده میتوانست همزمان شاعر باشد، داستان بنویسد، طنز کار کند، در مطبوعات حضور داشته باشد، درباره نقاشی پژوهش کند و زندگی همنسلانش را ثبت کند. امروز این چندوجهی بودن کمتر دیده میشود و حوزههای فرهنگی بیشتر از گذشته از هم جدا شدهاند. مجابی یکی از آخرین بازماندگان چنین روشنفکرانی بود. امروز دیگر کمتر چهره فرهنگی را پیدا میکنیم که تا این اندازه چند وجهی باشد و این بیش از پیش اهمیت مجابی را برای مخاطب ایرانی مشخص میکند.
جواد مجابی کیست؟
بیشتر بخوانید:
تاریخ دردناک روشنفکری در ایران / نویسندگانی که سرکوب یا کشته شدند
چرا خودکامگان به ترویج غم نیاز دارند؟
داریوش فروهر وطنپرست رادیکال یا ملیگرای مشروطه خواه؟
جواد مجابی، شاعر، نویسنده، طنزپرداز، روزنامهنگار و پژوهشگر هنر، ۲۲ مهر ۱۳۱۸ در قزوین به دنیا آمد. کودکیاش در قزوین و الموت گذشت و بعدها برای ادامه تحصیل راهی تهران شد. در دانشگاه تهران حقوق خواند و سپس دکترای اقتصاد گرفت؛ اما مسیر زندگیاش خیلی زود از اقتصاد و کار اداری فاصله گرفت و ادبیات و هنر به دغدغه اصلی او تبدیل شد. مجابی فعالیت ادبی خود را از دهه ۴۰ آغاز کرد؛ دورهای که فضای فرهنگی ایران در حال پوستاندازی بود و نسل تازهای از شاعران، نویسندگان و هنرمندان تلاش میکردند زبان و نگاه خودشان را پیدا کنند.
نخستین مجموعه شعرش، «فصلی برای تو»، در سال ۱۳۴۴ منتشر شد. در همان سالها وارد روزنامهنگاری هم شد و سالها با روزنامه اطلاعات همکاری کرد. حضور او در مطبوعات فقط یک شغل روزنامهنگارانه نبود؛ مجابی از همین مسیر با بخش بزرگی از جریان فرهنگی و هنری زمانهاش در تماس بود و بعدها بخشی از این تجربه را در نوشتهها و پژوهشهایش ثبت کرد.
«شب ملخ»، «شهربندان»، «مومیایی»، «بنفشههای سراشیب» و «برجهای خاموشی» در میان آثار داستانی او قرار دارند و در حوزه طنز نیز آثاری مانند «عبید بازمیگردد» و «نیشخند ایرانی» از کارهای شناختهشده او هستند. بخش مهمی از کارنامه مجابی به ثبت و روایت زندگی و آثار هنرمندان و نویسندگان معاصر ایران مربوط میشود.
او درباره چهرههایی، چون احمد شاملو و غلامحسین ساعدی نوشته و در پژوهشهایش سراغ نقاشی و هنرهای تجسمی ایران نیز رفته است. خودش هم نقاش بود و این علاقه را تا سالهای پایانی زندگی دنبال کرد.
مجابی شاید یک چهره سیاسی صرف به حساب نمیآمد، اما یکی از چهرههایی بود که در سال ۱۳۷۵ جز چهرههایی بود که در اتوبوس ارمنستان حضور داشت و به شکل معجزه آسایی از آن حادثه نجات پیدا کرد. حادثهای که بعدها به حادثه «اتوبوس ارمنستان» مشهور شد و به نوعی به پرونده قتلهای زنجیرهای پیوند خورد. علاوه بر انتشار شعرها و رمانها و داستانها، کار عمدهٔ او، تحقیق دربارهٔ نوپردازان هنرهای تجسمی ایران است که بالغ بر شش جلد میشود، که تاریخ تحلیلی زندگی و آثار نقاشان و مجسمه سازان پنجاه سال اخیر است. مرگ مجابی در سن ۸۷ سالگی پایان یک دوران است.
