از پهلوی تا پزشکیان؛ روایت سقوط ریال | اونس طلا ۳.۷ میلیون برابر گرانتر شد
رویداد۲۴| گزارش «جهان صنعت» از روند ۶۸ساله قیمت طلا در ایران نشان میدهد قیمت تومانی یک اونس طلا از حدود ۲۶۸ تومان در سال ۱۳۳۸ به نزدیکی یک میلیارد تومان در شهریور ۱۴۰۵ رسیده است؛ رشدی که براساس محاسبات این روزنامه، بخش عمده آن نه از افزایش قیمت جهانی طلا، بلکه از مسیر جهش نرخ ارز و تضعیف ریال شکل گرفته است.
قیمت طلا برای نسلهای مختلف تنها قیمت یک فلز گرانبها نبوده، بلکه یکی از معیارهای سنجش قدرت پول نیز به شمار میرفته است. بر همین اساس، روزنامه «جهان صنعت» در گزارشی روند ارزش ریال را طی نزدیک به هفت دهه در آینه قیمت یک اونس طلا بررسی کرده است؛ مقایسهای که از ۲۶۸ تومان در سال ۱۳۳۸ آغاز میشود و در شهریور ۱۴۰۵ به حوالی یک میلیارد تومان میرسد.
در این گزارش آمده است: «طلا برای نسلهای مختلف فقط یک فلز گرانبها نبوده است. پیش از آنکه بانکهای مرکزی، اسکناسهای امروزی و نظامهای پولی جدید شکل بگیرند طلا خود پول بود و حتی پس از کنار رفتن استاندارد طلا نیز یکی از مهمترین ابزارهای ذخیره ارزش باقی ماند.»
بررسی «جهان صنعت» بر این مبناست که قیمت ریالی یک اونس طلا حاصل ترکیب دو متغیر اصلی، یعنی قیمت جهانی طلا و نرخ ارز در داخل کشور است؛ بنابراین با جدا کردن اثر این دو عامل میتوان تصویری متفاوت از روند کاهش ارزش پول ملی به دست آورد.
از ۲۶۸ تومان تا حوالی یک میلیارد
براساس این گزارش، در سال ۱۳۳۸ متوسط نرخ دلار در بازار غیررسمی ایران حدود ۷ تومان و ۶ ریال و قیمت جهانی هر اونس طلا حدود ۳۵ دلار بود. حاصل این دو رقم، قیمت تقریبی ۲۶۸ تومانی یک اونس طلا در ایران بود.
این رقم در سال ۱۳۵۷ به حدود ۲ هزار و ۱۰۰ تومان، در سال ۱۳۶۸ به بیش از ۴۶ هزار تومان، در سال ۱۳۷۶ به حدود ۱۵۱ هزار تومان و در سال ۱۳۸۴ به حدود ۴۳۸ هزار تومان رسید.
اما از دهه ۱۳۹۰ مقیاس قیمتها تغییر کرد. در سال ۱۳۹۲ برای خرید یک اونس طلا حدود ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان لازم بود و این رقم در سال ۱۴۰۰ به حدود ۴۸ میلیون تومان رسید. در سال ۱۴۰۳ قیمت محاسباتی اونس از ۱۷۹ میلیون تومان عبور کرد و در پایان سال ۱۴۰۴ نیز با استفاده از آخرین نرخ اسفند، به بیش از ۷۰۰ میلیون تومان رسید.
«جهان صنعت» مینویسد: در ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ و با دلار آزاد بیش از ۲۲۵ هزار تومانی، قیمت محاسباتی یک اونس طلا به حوالی یک میلیارد تومان نزدیک شده است.
در مجموع، قیمت تومانی اونس طلا از سال ۱۳۳۸ تاکنون نزدیک به ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار برابر شده است. در همین بازه، دلار حدود ۳۰ هزار برابر و قیمت جهانی اونس حدود ۱۲۵ برابر افزایش یافته است.
این گزارش نتیجه میگیرد که حدود ۶۸ درصد این حرکت بلندمدت با تغییر نرخ ارز و حدود ۳۲ درصد با افزایش جهانی قیمت طلا توضیح داده میشود.
پهلوی؛ وقتی طلا گران شد، اما ریال هنوز نباخته بود
در نخستین دوره بررسیشده، یعنی سالهای ۱۳۳۸ تا ۱۳۵۷، قیمت تومانی یک اونس طلا از حدود ۲۶۸ تومان به حدود ۲ هزار و ۱۲۳ تومان رسید؛ یعنی نزدیک به ۷.۹ برابر شد و حدود ۶۹۱ درصد افزایش یافت.
اما به نوشته «جهان صنعت»، این افزایش را نمیتوان تماما نشانه تضعیف ریال دانست. نرخ دلار در این فاصله تنها از حدود ۶.۷ تومان به حوالی ۱۰ تومان رسید، در حالی که قیمت جهانی طلا از حدود ۳۵ دلار به بیش از ۲۱۲ دلار افزایش یافت.
در نتیجه، براساس تجزیه انجامشده در گزارش، حدود ۸۷ درصد افزایش قیمت تومانی اونس در این دوره از تحولات بازار جهانی طلا و تنها حدود ۱۳ درصد از تغییر نرخ ارز ناشی شده است.
«جهان صنعت» علت این وضعیت را در تحولات نظام پولی جهان در دهه ۱۹۷۰، فروپاشی نظام برتون وودز، قطع تبدیل دلار به طلا، تورم جهانی و شوکهای نفتی جستوجو میکند.
در این گزارش تاکید شده است: «بنابراین هشتبرابرشدن تقریبی قیمت تومانی اونس در این مقطع را نمیتوان بهمعنای هشتبرابرشدن ضعف ریال دانست.».
اما این وضعیت در سالهای بعد تغییر کرد و نرخ ارز به تدریج از یک عامل فرعی به متغیر اصلی تعیینکننده قیمت تومانی طلا تبدیل شد.
موسوی؛ جهش طلا از مسیر ارز
در دوره دولت میرحسین موسوی، اقتصاد ایران با جنگ ایران و عراق، محدودیت منابع ارزی، نظام چندنرخی ارز و کنترلهای گسترده اقتصادی مواجه بود.
طبق گزارش «جهان صنعت»، قیمت محاسباتی یک اونس طلا در ابتدای این دوره حدود ۱۱ هزار و ۱۵۰ تومان بود و در پایان دوره به بیش از ۴۶ هزار تومان رسید؛ یعنی بهای یک اونس در اقتصاد ایران حدود ۴.۱۵ برابر شد و رشدی در حدود ۳۱۵ درصد را ثبت کرد.
در همین دوره، نرخ دلار حدود ۴.۴۷ برابر شد، در حالی که قیمت جهانی اونس نهتنها افزایش پیدا نکرد، بلکه حدود ۷ درصد کاهش یافت.
به همین دلیل، سهم نرخ ارز از افزایش قیمت تومانی طلا حدود ۱۰۵ درصد و سهم طلای جهانی منفی ۵ درصد برآورد شده است.
«جهان صنعت» در توضیح این اعداد نوشته است: «سهم بالاتر از ۱۰۰درصد بهمعنای خطای محاسباتی نیست بلکه معنایش این است که بازار جهانی طلا در جهت مخالف حرکت کرده و بخشی از اثر افزایش نرخ ارز را کاهش داده است.»
به این ترتیب، در این دوره موتور اصلی افزایش قیمت طلا در ایران از بازار جهانی به داخل کشور و به نرخ ارز منتقل شد.
هاشمی؛ طلای جهانی ارزان شد، طلا در ایران سه برابر
دوره ریاستجمهوری اکبر هاشمیرفسنجانی یکی از نمونههای قابلتوجه در این بررسی است. اقتصاد ایران پس از پایان جنگ وارد مرحله بازسازی شد و سیاستهای تعدیل اقتصادی، نیاز گسترده به واردات، بدهیهای خارجی و تغییرات سیاست ارزی از ویژگیهای این دوره بود.
در ابتدای این دوره، قیمت یک اونس طلا در ایران حدود ۴۶ هزار تومان بود و در پایان دولت هاشمی به بیش از ۱۵۱ هزار تومان رسید؛ یعنی قیمت تومانی اونس ۳.۲۷ برابر شد و حدود ۲۲۷ درصد رشد کرد.
این افزایش در شرایطی رخ داد که قیمت جهانی طلا در همین فاصله حدود ۱۷ درصد کاهش یافته بود. در مقابل، نرخ دلار در بازار ایران نزدیک به ۳.۹۶ برابر شد.
برآورد «جهان صنعت» نشان میدهد سهم نرخ ارز از تغییر قیمت تومانی اونس در این دوره حدود ۱۱۶ درصد و سهم طلای جهانی منفی ۱۶ درصد بوده است.
در گزارش آمده است: «در دورههاشمی بازار جهانی طلا در عمل بخشی از فشار افزایش قیمت طلا در ایران را مهار کرد. اگر قیمت جهانی اونس ثابت میماند رشد قیمت تومانی آن بیشتر از مقداری بود که در واقع ثبت شد.»
به بیان دیگر، حتی در شرایطی که طلای جهانی ارزانتر شده بود، قیمت آن برای دارنده ریال بیش از سه برابر افزایش پیدا کرد.
خاتمی؛ دلار و طلا همزمان صعود کردند
دولت محمد خاتمی الگوی متفاوتی داشت. در این دوره هم نرخ ارز و هم قیمت جهانی طلا افزایش یافتند.
قیمت یک اونس طلا در ابتدای این دوره حدود ۱۵۱ هزار تومان بود و در پایان هشت سال به حدود ۴۳۸ هزار تومان رسید؛ یعنی قیمت تومانی اونس تقریبا ۲.۹ برابر شد و حدود ۱۹۰ درصد رشد کرد.
در همین فاصله نرخ دلار حدود ۱.۸۹ برابر و طلای جهانی حدود ۱.۵۳ برابر افزایش یافت.
بر اساس تجزیه انجامشده، حدود ۶۰ درصد افزایش قیمت تومانی اونس از مسیر نرخ ارز و نزدیک به ۴۰ درصد از مسیر افزایش قیمت جهانی طلا شکل گرفت.
به نوشته «جهان صنعت»، این دوره از این نظر یکی از متوازنترین دورههای بررسیشده است؛ هرچند نرخ ارز همچنان سهم بیشتری در افزایش قیمت تومانی طلا داشت.
اما مقیاس افزایش قیمت هنوز با تحولات دهههای بعد قابل مقایسه نبود. در پایان دولت خاتمی، یک اونس طلا با کمتر از نیم میلیون تومان خریداری میشد؛ در حالی که هشت سال بعد قیمت آن از ۴ میلیون تومان عبور کرد.
احمدینژاد؛ آغاز جهشهای بزرگ
در دوره محمود احمدینژاد، مقیاس افزایش قیمت طلا وارد مرحله تازهای شد. قیمت یک اونس طلا که در ابتدای این دوره حدود ۴۳۸ هزار تومان بود، در پایان دولت به حدود ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان رسید؛ یعنی تقریبا ۹.۶ برابر شد و حدود ۸۵۷ درصد افزایش یافت.
این بار برخلاف دوره هاشمی، افزایش قیمت تنها از یک مسیر اتفاق نیفتاد. نرخ دلار طی این سالها حدود ۳.۵۲ برابر و قیمت جهانی اونس نیز نزدیک به ۲.۷۲ برابر افزایش پیدا کرد.
براساس محاسبات گزارش، حدود ۵۶ درصد حرکت قیمت از نرخ ارز و حدود ۴۴ درصد از افزایش جهانی طلا ناشی شد؛ یکی از بالاترین سهمهای طلای جهانی در میان دولتهای پس از انقلاب.
«جهان صنعت» زمینه این تحول را نیز بررسی کرده و مینویسد بخش نخست دولت احمدینژاد با درآمدهای بالای نفتی و ثبات نسبی نرخ ارز همراه بود، اما در سالهای پایانی، تشدید تحریمهای هستهای و محدودیتهای ارزی به جهش بازار ارز انجامید.
همزمان بحران مالی جهانی و سیاستهای پولی اقتصادهای بزرگ نیز قیمت جهانی طلا را به سطوح تاریخی رساند.
در نتیجه، برای نخستین بار در این روایت، هم ریال با سرعت بیشتری عقب نشست و هم طلای جهانی صعود کرد؛ ترکیبی که به جهش تقریبا ۱۰ برابری قیمت تومانی اونس انجامید.
روحانی؛ بیش از هزار درصد افزایش قیمت طلا
بزرگترین رشد تجمعی قیمت تومانی اونس در میان دولتهای کامل بررسیشده، به دوره حسن روحانی مربوط است.
قیمت یک اونس طلا در ابتدای این دوره حدود ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان بود و در پایان هشت سال به حدود ۴۸ میلیون تومان رسید. به این ترتیب، قیمت تومانی طلا ۱۱.۴۵ برابر شد و بیش از ۱۰۴۴ درصد افزایش یافت.
با این حال، سهم طلای جهانی در این جهش محدود بود. قیمت جهانی اونس طی این دوره تنها حدود ۱.۳۸ برابر شد، در حالی که نرخ دلار در ایران بیش از ۸.۲۷ برابر افزایش یافت.
برآورد گزارش نشان میدهد حدود ۸۷ درصد تغییر قیمت تومانی اونس از مسیر نرخ ارز و تنها ۱۳ درصد از مسیر طلای جهانی اتفاق افتاده است.
در سالهای نخست دولت روحانی، توافق هستهای و کاهش بخشی از نااطمینانیها به ثبات نسبی بازار ارز کمک کرد، اما خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷، بازگشت تحریمهای نفتی و مالی، کاهش دسترسی ارزی و افزایش انتظارات تورمی مسیر نرخ ارز را تغییر داد. شیوع کرونا نیز به فشارهای اقتصادی اضافه شد.
در این دوره، اگرچه طلای جهانی حدود ۳۸ درصد گران شد، اما قیمت همان طلا برای دارنده ریال بیش از هزار درصد افزایش یافت.
رئیسی؛ اونس در سه سال ۳.۷ برابر شد
دوره ابراهیم رئیسی به دلیل کوتاهتر بودن با دولتهای هشتساله قابل مقایسه مستقیم نیست، اما روند قیمت طلا در همین دوره نیز قابل توجه بوده است.
قیمت یک اونس طلا که در ابتدای این دوره نزدیک به ۴۸ میلیون تومان بود، تا سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۷۹ میلیون تومان رسید؛ یعنی قیمت تومانی اونس حدود ۳.۷۴ برابر شد و نزدیک به ۲۷۴ درصد افزایش یافت.
در این دوره نیز نرخ ارز عامل غالب بود. نرخ دلار حدود ۲.۶۱ برابر و قیمت جهانی اونس حدود ۱.۴۳ برابر افزایش یافت.
براساس برآورد «جهان صنعت»، نزدیک به ۷۳ درصد تغییر قیمت تومانی طلا به نرخ ارز و حدود ۲۷ درصد به افزایش جهانی قیمت اونس مربوط بوده است.
این دوره با تداوم تحریمها، مذاکرات بینتیجه برای احیای توافق هستهای، افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی و تشدید تنشهای منطقهای همراه بود. در همین حال، بازار جهانی طلا نیز به دلیل افزایش خرید بانکهای مرکزی و نااطمینانیهای جهانی وارد مسیر صعودی شد.
با این حال، فاصله میان رشد قیمت جهانی طلا و قیمت آن در ایران همچنان قابل توجه بود: طلای جهانی حدود ۴۳ درصد افزایش یافت، اما قیمت همان طلا برای ایرانیان ۲۷۴ درصد بالا رفت.
پزشکیان؛ پنج برابر شدن اونس پیش از پایان سال دوم
در آخرین بخش این بررسی، عملکرد دولت مسعود پزشکیان تا ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ بررسی شده است. «جهان صنعت» تاکید میکند که به دلیل پایان نیافتن سال دوم دولت، مقایسه این دوره با دولتهای چهار یا هشتساله باید با احتیاط انجام شود.
با این حال، مقیاس تغییرات رخداده قابل توجه است. قیمت محاسباتی یک اونس طلا در حوالی آغاز این دولت و براساس دادههای سال ۱۴۰۳ حدود ۱۷۹ میلیون تومان بود و اکنون به نزدیکی یک میلیارد تومان رسیده است.
به این ترتیب، قیمت تومانی اونس در مدت سپریشده از این دولت حدود ۵.۵۳ برابر شده و حدود ۴۵۳ درصد افزایش یافته است.
در همین محاسبه، نرخ دلار حدود ۳.۲۸ برابر و قیمت جهانی اونس حدود ۱.۶۹ برابر شده است؛ بنابراین نزدیک به ۶۹ درصد تغییر قیمت از مسیر ارز و حدود ۳۱ درصد از مسیر بازار جهانی طلا توضیح داده میشود.
گزارش در عین حال تاکید دارد که برخلاف دورههایی مانند هاشمی یا روحانی، طلای جهانی نیز در این دوره نقش قابل توجهی در افزایش قیمت داشته، اما نرخ ارز همچنان عامل غالب بوده است.
افزایش نااطمینانیهای سیاسی، تحولات منطقهای و جنگ در کنار تورم و انتظارات ارزی داخلی، فضای این دوره را شکل دادهاند.
سهم ریال در گرانی طلا چقدر است؟
جمعبندی گزارش «جهان صنعت» تصویری روشنتر از رابطه میان طلا و ارزش پول ملی ارائه میدهد. در کل دوره پس از انقلاب، قیمت تومانی یک اونس طلا حدود ۱۷۱ هزار برابر شده، در حالی که خود اونس جهانی حدود ۱۱ برابر افزایش یافته است.
براساس محاسبات این گزارش، نزدیک به ۸۰ درصد این تغییر بلندمدت از مسیر نرخ ارز و تنها حدود ۲۰ درصد از بازار جهانی طلا آمده است.
به این ترتیب، اگرچه قیمت جهانی طلا در برخی مقاطع نقش مهمی در افزایش قیمت آن در ایران داشته، اما عامل تعیینکننده در بلندمدت، نرخ ارز و افت ارزش ریال بوده است.
«جهان صنعت» با مقایسه این دو روند، در واقع طلا را به عنوان یک «معیار تاریخی» برای سنجش قدرت ریال به کار گرفته است؛ معیاری که نشان میدهد فاصله میان قیمت جهانی طلا و قیمت آن به ریال، در بسیاری از مقاطع نه از خود طلا، بلکه از تحولات اقتصاد و پول ملی ایران ناشی شده است.
