چگونه ایران، جنگ را تغییر داد؟
رویداد۲۴ | مایکل سی. هوروویتز پژوهشگر ارشد فناوری و نوآوری در شورای روابط خارجی و استاد ریچارد پری و مدیر «پری ورلد هاوس» در دانشگاه پنسیلوانیا یادداشتی در نشریه فارین افرز نوشته در آن می گوید: وقتی ایالات متحده بمباران ایران را آغاز کرد، انتظار داشت بتواند حکومت این کشور را بهسرعت درهم بشکند. در ۲۴ ساعت نخست جنگ، نیروهای آمریکایی و اسرائیلی حدود هزار هدف را مورد حمله قرار دادند. طی ۳۷ روز بعد، ۱۲ هزار هدف دیگر را منهدم کردند و بخش بزرگی از زیرساختهای نظامی ایران را نابود کردند. این حملات، رهبر جمهوری اسلامی ایران، وزیر دفاع ایران و فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را هدف قرار داد.
اما بیش از شش ماه بعد، حکومت ایران نهتنها همچنان پابرجاست، بلکه شاید حتی قدرتمندتر از گذشته شده باشد. تهران بلافاصله مقامهای از دسترفته را جایگزین کرد و به واشنگتن و متحدان منطقهای آن پاسخ داد. همچنین تنگه هرمز را بست؛ اقدامی که باعث افزایش قیمت انرژی در سراسر جهان شد و اهرم سیاسی تازهای برای ایران ایجاد کرد؛ موضوعی که باعث نارضایتی شدید مقامهای آمریکایی شده است.
این پژوهشگر آمریکایی می گوید دلایل مختلفی وجود دارد که توضیح میدهد چرا ایران برخلاف انتظار، عملکرد موفقی داشت. نخست اینکه این کشور مدتها برای حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل برنامهریزی کرده بود و آماده بود پس از کشته شدن رهبران ارشد، ساختار حکومتی خود را دوباره بازسازی کند.
ایران همچنین توانست با وجود محاصره دریایی آمریکا، کالاهای کافی وارد کند تا اقتصادش کاملاً فرو نپاشد. اما یکی از مهمترین عوامل، ایجاد زرادخانه بزرگی از پهپادها و موشکهای ارزانقیمت اما دقیق بود. این تسلیحات باعث شد حملات متقابل ایران مؤثر باشد و تهران بتواند تنگه هرمز را ببندد؛ اقدامی که در نهایت مانع از تشدید بیشتر درگیری توسط آمریکا شد.
ایران با این اقدام، نکتهای گستردهتر را به نمایش گذاشت: دوران چیزی که من آن را «انباشت دقیق» مینامم ــ یعنی استفاده گسترده از سلاحهای ارزانقیمت و هدایتشونده دقیق ــ آغاز شده است.
دیگر برای ارتش آمریکا یا هر ارتش دیگری ممکن نیست که در یک جنگ تمامعیار فقط با تعداد کمی سلاحهای فوقپیشرفته و گرانقیمت، دشمن را تحت تأثیر قرار دهد و پیروز شود.
کشورهای ضعیفتر اکنون میتوانند با استفاده از حملات گسترده، با قدرتهای نظامی بزرگتر مقابله کنند. در شرایط فعلی، هزینه حمله کمتر از هزینه دفاع است: قیمت سامانههای رهگیری مؤثر هنوز به سطح قیمت پهپادها و موشکهای تهاجمی نرسیده است. به همین دلیل مقابله با «انباشت دقیق» بسیار پرهزینه است.
در نهایت، ارتشها نمیتوانند برای همیشه پهپادهای تهاجمی شاهد-۱۳۶ به ارزش ۳۵ هزار دلار را با موشکهای پاتریوت ۴ میلیون دلاری سرنگون کنند.
با وجود این، جنگ ایران نشان میدهد فناوری پیشرفته همچنان اهمیت دارد
بیشتر بخوانید:
او توضیح داده که جنگ ایران همچنین نشان داد که فناوری پیشرفته همچنان ضروری است.
برای مثال، ایالات متحده در حمله به سایتهای ارزشمند ایران موفقیت زیادی داشت، زیرا سامانههای هوش مصنوعی این کشور میتوانند اهداف را سریعتر از گذشته شناسایی و پیشنهاد حمله ارائه کنند.
سلاحهای پیشرفته آمریکایی همچنان بسیار سختتر از سلاحهای ارزانقیمت متوقف میشوند و احتمال بیشتری دارد که بتوانند اهداف را با یک حمله نابود کنند.
اما جهان از تجربه ایران درس میگیرد؛ همان چیزی که اوکراین پیشتر نشان داده بود: آینده جنگ تا حدی متعلق به «انباشت دقیق» است.
اکنون همه کشورها به سمت تولید و استفاده از تعداد زیادی سامانه تسلیحاتی ارزان و قابل مصرف حرکت خواهند کرد؛ تغییری که ماهیت جنگ و توازن نظامی را دگرگون خواهد کرد.
جنگهای آینده، جنگِ تعداد زیاد سلاحهای ارزان است
به گفته هورویتز، ایران تنها کشوری نیست که به سمت این مدل جدید جنگ حرکت کرده است. اوکراین نیز در جنگ با روسیه نشان داده که چگونه پهپادهای ارزانقیمت میتوانند در برابر ارتشهای بزرگ و مجهز به سلاحهای پیشرفته، اثرگذاری قابل توجهی داشته باشند.
در گذشته، ارتشهای قدرتمند تلاش میکردند با استفاده از تعداد محدودی سلاح بسیار پیشرفته، مانند هواپیماهای رادارگریز، ناوهای هواپیمابر یا موشکهای گرانقیمت، برتری نظامی خود را حفظ کنند.
اما اکنون کشورهایی که منابع مالی یا فناوری محدودتری دارند، میتوانند با تولید تعداد زیادی سامانه ارزانتر، هزینههای دشمن را افزایش دهند و حتی توان نظامی او را تحت فشار قرار دهند.
این تغییر به معنای پایان سلاحهای پیشرفته نیست؛ بلکه به معنای تغییر در ترکیب قدرت نظامی است.
آینده جنگ احتمالاً متعلق به ارتشهایی خواهد بود که بتوانند همزمان دو کار انجام دهند: ساخت سلاحهای بسیار پیشرفته برای مأموریتهای حساس و تولید انبوه سامانههای ارزانقیمت برای استفاده گسترده.
مشکل دفاع در برابر حملات انبوه
بیشتر بخوانید: مهمترین پهپادهای ساخت ایران کدامند؟
با این وجود این پژوهشگر ارشد فناوری و نوآوری در شورای روابط خارجی آمریکا تاکید کرده که یکی از بزرگترین چالشهای «انباشت دقیق» این است که سیستمهای دفاعی معمولاً بسیار گرانتر از سیستمهای تهاجمی هستند.
برای مثال، یک پهپاد کوچک یا یک موشک ارزانقیمت ممکن است با هزینهای بسیار پایین تولید شود، اما مقابله با آن نیازمند استفاده از سامانههای دفاعی چندین برابر گرانتر است.
این عدم توازن اقتصادی، دفاع را دشوار میکند.
حتی اگر یک کشور بتواند بخش زیادی از حملات را رهگیری کند، ادامه این روند در یک جنگ طولانی میتواند منابع مالی و ذخایر تسلیحاتی آن را فرسوده کند.
این مسئله فقط درباره ایران نیست. هر کشوری که با حملات گسترده پهپادی و موشکی روبهرو شود، با همین مشکل مواجه خواهد شد.
ایران چگونه این مدل را به کار گرفت؟
در ادامه این یادداشت آمده: ایران طی سالها، بهجای رقابت مستقیم با ارتشهای پیشرفته در حوزههایی مانند جنگندههای مدرن یا ناوهای بزرگ، روی حوزههایی سرمایهگذاری کرد که هزینه کمتری داشتند اما میتوانستند اثرگذاری بالایی ایجاد کنند.
این کشور شبکهای از موشکهای بالستیک، موشکهای کروز و پهپادهای تهاجمی ایجاد کرد.
هدف این نبود که ایران بتواند در یک نبرد کلاسیک با ارتش آمریکا رقابت کند؛ بلکه هدف ایجاد تواناییای بود که بتواند هزینه حمله به ایران را بالا ببرد.
این راهبرد به تهران امکان داد تا در برابر دشمنی با توان نظامی بسیار بزرگتر، ابزار بازدارندگی ایجاد کند.
محدودیتهای مدل ایران چیست؟
هوروویتز می گوید: با وجود موفقیتهایی که ایران در استفاده از این راهبرد به دست آورد، «انباشت دقیق» محدودیتهایی نیز دارد.
سلاحهای ارزانقیمت همچنان در برابر برخی فناوریهای پیشرفته آسیبپذیر هستند.
توان اطلاعاتی، ماهوارهای، جنگ الکترونیک و سامانههای هوش مصنوعی میتواند نقش تعیینکنندهای در شناسایی و نابودی این تهدیدها داشته باشد.
همچنین تولید تعداد زیادی پهپاد و موشک به تنهایی کافی نیست؛ یک کشور باید توانایی فرماندهی، کنترل، هدفگیری و هماهنگی عملیات را نیز داشته باشد.
ایران در این زمینه تجربه زیادی به دست آورده، اما این مدل برای همه کشورها به یک اندازه قابل اجرا نیست.
درس بزرگ جنگ ایران
در این یادداشت آمده: مهمترین درس جنگ ایران این نیست که سلاحهای ارزان جایگزین کامل فناوری پیشرفته شدهاند.
درس اصلی این است که جنگ مدرن به ترکیبی از فناوریهای مختلف نیاز دارد.
ارتشهایی که تنها بر سلاحهای بسیار گران و محدود تکیه کنند، ممکن است در برابر حملات گسترده آسیبپذیر شوند.
در مقابل، کشورهایی که تنها به تعداد زیادی سلاح ارزان متکی باشند نیز در برابر فناوریهای پیشرفته دشمن ضعف خواهند داشت.
آینده جنگ متعلق به کشورهایی است که بتوانند بین این دو تعادل برقرار کنند.
جنگ ایران نشان داد که عصر جدیدی در حال شکلگیری است؛ عصری که در آن تعداد، سرعت تولید و هزینه پایین سلاحها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
پهپادهای ارزان، موشکهای دقیق و سامانههای خودکار، به کشورهایی که پیشتر در برابر قدرتهای بزرگ آسیبپذیر بودند، ابزارهای تازهای دادهاند.
ایران یکی از نخستین کشورهایی بود که این تغییر را بهطور گسترده به نمایش گذاشت.
اما این تنها آغاز یک رقابت جدید است؛ رقابتی که در آن ارتشهای جهان تلاش خواهند کرد هم حملات انبوه ارزانقیمت را مهار کنند و هم خود از همان ابزارها برای جنگهای آینده استفاده کنند.
