دور زدن میان قفسههای خالی هاوانا و ۱۰ تن مواد اولیه در هواپیمای پزشکیان | محاصره آمریکا با داروی ایران چه میکند؟
رویداد۲۴ | لیلا فرهادی- در یک ویدئو از داروخانهای در هاوانا، قفسهها تقریباً خالیاند. دوربین میان ردیفهایی میچرخد که باید پر از دارو باشند، اما چیزی برای برداشتن نیست. زن داروساز هم حرف زیادی برای گفتن ندارد؛ تصویر خودش توضیح میدهد که چه اتفاقی افتاده است: «عملاً چیزی نیست.» گزارشهای مستقل از کوبا نیز از کمبود گسترده دارو، گسترش بازار غیررسمی و دشوارتر شدن دسترسی بیماران به داروهای ضروری خبر میدهند.
حالا هزاران کیلومتر آنطرفتر، در ایران، خبر دیگری منتشر شده که در نگاه اول شاید هیچ ارتباطی با آن قفسههای خالی نداشته باشد: معاون وزیر گردشگری گفته است مسعود پزشکیان در بازگشت از هند با هواپیمای اختصاصی ریاستجمهوری، ۱۰ تن مواد اولیه دارویی به ایران آورده است. این ادعا در حالی مطرح شده که رئیس سازمان غذا و دارو نیز پیشتر تأیید کرده بود در جریان سفر پزشکیان به هند، بخشی از دارو و مواد اولیه با یک یا دو پرواز وارد ایران شده است.
ماجرا فقط یک هواپیما و ۱۰ تن مواد اولیه نیست. مسئله بزرگتر، آسیبپذیری زنجیره تأمین دارو است؛ زنجیرهای متصل به بحران ارز، تحریم، محاصره دریایی و تحریم هوانوردی. ماجرا در نهایت خودش را در داروخانه ها به بیماران نشان خواهد داد.
و درست همینجاست که تجربه کوبا ارزش بررسی پیدا میکند؛ نه به این معنا که وضعیت ایران و کوبا یکسان است، بلکه به این دلیل که هر دو تجربه نشان میدهند وقتی مسیرهای معمول تأمین دارو مختل شوند، بحران خیلی زود به قفسه داروخانه ها منتقل میشود.
مسافرانی از هند
در ایران، طی ماههای اخیر بارها درباره مشکل تأمین دارو و مواد اولیه صحبت شده است. مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، درباره تأمین دارو از هند صراحتاً گفت پزشکیان در سفر خود به هند برای شرکت در اجلاس بریکس، شخصاً موضوع تأمین برخی داروها را پیگیری کرده و در همان سفر، بخشی از دارو و مواد اولیه موجود در هند با یک یا دو پرواز وارد کشور شده است.
هند یکی از مسیرهای مهم تأمین مواد اولیه بوده است. اطلاعات رسیده به رویداد۲۴ نشان می دهد، در طول جنگ، برای انتقال محمولههای دارویی و مواد اولیه میان ایران و هند مسیرهایی از طریق دریا و هوا دنبال میشد، اما این روند بعداً با اختلال مواجه شد. ظاهرا در طول جنگ ایران با دادن امان نامه به کشتیهای هندی برای عبور از تنگه هرمز، اجازه پرواز چندین هواپیمای باری به دهلی نو و انتقال محمولههای دارویی را گرفته بود. اما این مسیر ناگهان در ماههای اخیر و بعد از هدف قرار گرفتن یک کشتی هندی، مختل می شود و چندین ماه است که هواپیماهای ایرانی به هند نرفتهاند. لازم به ذکر است که پروازهای مستقیم هواپیمایی ماهان و ایران ایر به هندوستان که در سالهای اخیر، مسیر ثابت این دو شرکت هواپیمایی بوده اند در خلال جنگ متوقف شده و هیچ پرواز مستقیمی میان دو کشور هم وجود ندارد.
در این میان رئیس سازمان غذا و دارو میگوید بخشی از مواد اولیه و دارو در جریان سفر رئیسجمهور با یک یا دو پرواز وارد ایران شدهاست. این خبر فراتر از یک اتفاق تشریفاتی است. این یعنی مسیرهای عادی انتقال دارو و مواد اولیه دارو چنان مختل شده که حتی سفر یک مقام سیاسی را به فرصتی برای جابهجایی محمولههای حیاتی تبدیل کرده اند.
یک عدد بزرگ؛ ۱۰ تن
بیشتر بخوانید:
بحران دارو را جدی بگیرید؛ قیمتها سه برابر میشود؟
دارو در محاصره بینظمی و گرانی | داروخانهها خالی است و بازار سیاه پر
محسنیبندپی در سخنانی درباره وضعیت صنایع کشور گفت: «کدام صنعت داروسازی ما واقعاً الان زمینگیر نشده است» و در ادامه مدعی شد رئیسجمهور با هواپیمای اختصاصی خود که به هند رفته بود، ۱۰ تن مواد اولیه برای داروسازی کشور آورده است. این اظهارات به سرعت خبرساز شد.
بر اساس گزارشهای رسیده به رویداد۲۴، اظهارات بندپی تا حد بسیار زیادی صحت دارد. هواپیمای رئیس جمهور پر از محموله دارو و مواد اولیه داروسازی بوده است به گونهای که صندلیهای مسافران نیز بارگیری شده بود. تخیل تصویر چنین بحرانی از دارو، هولناک است.
لازم به ذکر است که مواد اولیه دارویی یک کالای معمولی نیستند که بتوان برای رسیدن آنها هفته ها صبر کرد.اگر یک ماده اولیه در زمان مناسب به کارخانه نرسد، ممکن است تولید یک دارو متوقف شود؛ اگر تولید متوقف شود، کمبود به شبکه توزیع میرسد و در نهایت بیمار همان چیزی را میبیند که دوربین در هاوانا ثبت کرده بود: قفسهای که چیزی برای برداشتن ندارد.
کوبا چه میکند؟
برای فهمیدن اینکه اختلال در زنجیره تأمین چگونه میتواند به زندگی روزمره مردم برسد، تجربه کوبا نمونه قابلتوجهی است.
گزارش روزنانه «هاوانا تایمز» عجیب و خواندنی است؛ این روزنامه ماه گذشته یادداشتی منتشر کرده و نوشت: در هاوانا، ایرایدا لِسکانو، زن ۷۵ سالهای که برای کنترل فشار خون به چند دارو نیاز دارد، برای تمدید «کارت دارویی» خود مجبور شده چندین بار به پزشک خانواده، پلیکلینیک و داروخانه مراجعه کند و مهر و امضای لازم را بگیرد. اما مسئله عجیبتر این است که حتی داشتن کارت هم تضمین نمیکند داروی مورد نیازش در داروخانه موجود باشد.
بر اساس گزارش «هاوانا تایمز» ، نزدیک به یک میلیون کوبایی مبتلا به بیماریهای مزمن هر سال با چنین فرایندی روبهرو هستند. در عین حال، وزارت بهداشت کوبا در پایان سال ۲۰۲۵ اعلام کرده بود که ۶۹ درصد از ۶۵۱ قلم داروی فهرست داروهای ضروری، با مشکل تأمین مواجهاند.
گزارش ارائهشده از سوی کوبا به سازمان ملل نیز عدد ۶۹ درصد را تأیید میکند و میگوید از ۶۵۱ قلم داروی فهرست پایه، ۳۶۴ قلم در وضعیت کمبود قرار داشتهاند.
گزارش رسمی دیگری میگوید از ۳۹۵ دارو، حدود ۳۰۰ دارو تحت تأثیر کمبود مواد اولیه و تجهیزات قرار گرفتهاند.
این روایت رسمی دولت کوبا درباره نقش تحریمهای آمریکا در بحران دارویی است.
داروخانه خالی و بازار سیاه | استامینوفن به ارزش دو سوم حداقل حقوق کارگر
قفسه خالی معمولاً برای مدت طولانی خالی نمیماند؛ بازار دیگری جای آن را پر میکند.
در کوبا، طی هفت یا هشت سال گذشته، بازار سیاه دارو به بخش مهمی از زنجیره تأمین تبدیل شده است. افرادی که قادر بودند به کشورهای دیگر سفر کنند، به تدریج واردات دارو را هم به فعالیت خود اضافه کردند. در سال ۲۰۲۱ دولت کوبا واردات غیرتجاری دارو و تجهیزات پزشکی را از حقوق گمرکی معاف کرد.
در شبکههای اجتماعی، فروشندگان حتی برای پیدا کردن مشتری از عبارتهایی مانند «چه دارویی لازم دارید؟» استفاده میکنند. فروشنده نام دارو را از مشتری میگیرد، قیمت و نحوه تحویل را خصوصی هماهنگ میکند و بخشی از تقاضای بازار رسمی از این مسیر تأمین میشود.
اما این بازار دو مشکل اساسی دارد: قیمت و ایمنی.
گزارش هاوانا تایمز از موارد داروهای تقلبی خبر میدهد و به هشدار وزارت بهداشت کوبا در سال ۲۰۲۴ درباره چند داروی فاقد کنترل بهداشتی اشاره میکند. گزارش می گوید دارویی مانند پاراستامول (نوعی استامینوفن) در برخی شرایط با قیمتی بیش از ۲ هزار پزو فروخته میشود؛ رقمی که در گزارش معادل حدود دو سوم حداقل دستمزد ماهانه کوباست.
داروخانه خصوصی؛ راهحل بحران یا دارویی برای پولدارها؟
شاید مهمترین نشانه عمق بحران کوبا همینجا باشد.
در ژوئیه ۲۰۲۶، دولت کوبا اجازه فعالیت داروخانههای خصوصی را صادر کرد؛ تغییری مهم در کشوری که برای دههها بخش دارو و خدمات درمانی را بهشدت متمرکز اداره کرده بود. گزارش هاوانا تایمز مینویسد این تصمیم در شرایطی گرفته شد که داروخانههای دولتی با کمبود جدی مواجه بودند و بازار غیررسمی بخش بزرگی از نیاز مردم را پوشش میداد.
اما خصوصی شدن داروخانهها الزاماً به معنای حل بحران نیست.
یک گزارش درباره داروخانههای خصوصی در هاوانا نشان میدهد برخی داروها با قیمتهایی تا حدود ۳ هزار پزو عرضه میشوند و برای دریافت مجوز نیز داروخانهها باید از وزارت بهداشت مجوز داشته باشند و شرایط نگهداری و نیروی متخصص را تأمین کنند.
از طرف دیگر، هاوانا تایمز هشدار میدهد که چنین داروخانههایی در ابتدا احتمالاً بیشتر در دسترس کسانی خواهند بود که قدرت خرید بالاتری دارند. سالمندی که درآمدش از مستمری دولتی تأمین میشود، الزاماً با افتتاح یک داروخانه خصوصی مشکلش حل نمیشود.
ایران هنوز کوبا نیست؛ اما ...
مقایسه ایران و کوبا، به سادگی عبارت «ایران دارد کوبا میشود»، نیست اما وضعیت هشدارآمیز است.شباهت مهم میان این دو وضعیت، آسیبپذیری زنجیره تأمین است.
در کوبا، تحریمها و محدودیتهای مالی و تجاری، در کنار مشکلات داخلی، دسترسی به مواد اولیه، تجهیزات و سوخت را دشوار کردهاند. دولت کوبا میگوید ۶۹ درصد از فهرست داروییاش تحت تأثیر تحریمها قرار گرفته است؛ همزمان گزارشهای مستقل از ضعف توزیع و مشکلات داخلی نیز سخن میگویند.
در ایران نیز تحریم و اکنون محدودیتهای حملونقل، هر کدام میتوانند بخشی از زنجیره تأمین دارو را تحت فشار قرار دهند. تحریمهای تازه آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران نیز در شرایطی اعمال شده که مقامهای حوزه سلامت از اهمیت مسیرهای انتقال هوایی برای تأمین برخی اقلام سخن میگویند.
این یعنی مسئله فقط این نیست که آیا ایران توان تولید دارو دارد یا نه. سؤال مهمتر این است که آیا مواد اولیه، تجهیزات، حملونقل و شبکه توزیع به اندازهای پایدار هستند که این تولید بتواند ادامه پیدا کند؟
عدم توزیع واکسن آنفولانزا در شهریورماه امسال یک زنگ خطر مهم را به صدا در آورد.
قفسه داروخانه، آخرین حلقه یک زنجیره طولانی است
تصویر داروخانه خالی هاوانا شاید در نگاه اول تصویری از بحران یک کشور دیگر باشد. اما بحران به نزدیکی قفسه های داروخانه های ایران رسیده است؛
خبر ورود ۱۰ تن مواد اولیه دارویی با هواپیمای ریاستجمهوری، فارغ از اینکه جزئیات دقیق این محموله چه بوده، هشدارآمیز بود.
خبر نشان داد که برای رساندن دارو به ایران، مسیرهای معمول مختل شده اند.
و این دقیقاً همان نقطه هاواناست.
