پاسخ واشنگتن روی میز تهران؛ گره مذاکرات کجاست؟
رویداد۲۴| مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در شرایطی وارد مرحله تازهای شده که تهران پاسخ واشنگتن به طرح پیشنهادی خود را دریافت کرده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، پاسخ طرف آمریکایی را از طریق میانجیهای قطری دریافت کرده و آن را برای بررسی به تهران آورده است؛ موضوعی که نشان میدهد کانال میانجیگری قطر، با وجود اختلافات جدی میان دو طرف، همچنان فعال است.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، امروز دریافت پاسخ آمریکا را تأیید کرد. او گفت در جلسه هیئت دولت، گزارشی از سوی وزیر امور خارجه درباره سفر به نیویورک و دیدارهای انجامشده ارائه شده است. به گفته مهاجرانی، در این گزارش موضوع ارائه پیشنهادهای ایران برای بازگشایی تنگه هرمز با واسطه میانجیها در آمریکا نیز مطرح شده است.
مهاجرانی همچنین گفت عراقچی پیشنهاد طرف آمریکایی را به مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری، ارائه کرده است. به این ترتیب، پاسخ واشنگتن اکنون در تهران بررسی میشود و تصمیم درباره گام بعدی ایران باید در داخل کشور گرفته شود.
پاسخ آمریکا چگونه به تهران رسید؟
پیش از تأیید رسمی دولت ایران، رویترز به نقل از یک مقام آگاه گزارش داده بود که عراقچی شامگاه سهشنبه در دوحه پاسخ آمریکا به طرح هفتروزه تهران را از میانجی قطری دریافت کرده است. بر اساس همین گزارش، اختلاف اصلی دو طرف در مرحله فعلی بیشتر به ترتیب اجرای اقدامات مربوط میشود.
این نکته مهم است؛ چرا که طرح ایران از ابتدا مجموعهای از اقدامات متقابل را به یکدیگر پیوند زده بود. تهران پیشنهاد کرده بود در صورت فراهم شدن شرایط مورد نظرش، روندی هفتروزه برای بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت به مذاکرات آغاز شود. عباس عراقچی نیز پیشتر گفته بود در صورت پذیرش طرح، جدول زمانی اجرای آن میتواند از روز بعد آغاز شود؛ بنابراین اختلاف کنونی را نمیتوان صرفاً یک اختلاف بر سر «مذاکره یا عدم مذاکره» دانست. مسئله مهمتر این است که کدام طرف، چه اقدامی را اول انجام دهد و در مقابل چه تضمینی دریافت کند.
تهران چه و واشنگتن چه میخواهد؟
طرح ایران در شرایطی مطرح شد که تنگه هرمز به یکی از مهمترین نقاط اختلاف میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. ایران بازگشایی این آبراه را به مجموعهای از اقدامات و تعهدات طرف مقابل گره زده و از سوی دیگر، آمریکا خواهان آن است که مذاکرات به موضوعات گستردهتری کشیده شود.
گزارشهای اخیر نشان میدهد تهران تأکید دارد پیش از ورود به مذاکرات گستردهتر، درباره مسائلی مانند رفع محدودیتهای اعمالشده، تضمین توقف حملات و وضعیت تنگه هرمز به یک چارچوب روشن برسد. الجزیره نیز پیشتر گزارش داده بود که ایران بازگشت به مذاکرات گستردهتر را به مجموعهای از شروط از جمله رفع تحریمها و تضمین توقف حملات مرتبط کرده است.
در مقابل، دونالد ترامپ روزهای گذشته پیشنهاد ایران را رد کرده بود، هرچند همزمان از احتمال ادامه گفتوگوها سخن گفته است. رویترز نیز گزارش داده که قطر همچنان تلاش میکند از طریق رفتوآمد میان دو طرف، زمینه عبور از بنبست موجود را فراهم کند.
همین مواضع متناقض است که وضعیت فعلی را پیچیده کرده است؛ پیشنهاد ایران رد شده، اما کانال مذاکره بسته نشده و اکنون پاسخ آمریکا به تهران رسیده است.
چرا «ترتیب اقدامات» مهم شده است؟
در چنین مذاکراتی، اختلاف بر سر ترتیب اقدامات میتواند به اندازه اختلاف بر سر اصل توافق تعیینکننده باشد. اگر یک طرف بخواهد ابتدا اقدام طرف مقابل را ببیند و سپس تعهد خود را اجرا کند، طرف دیگر ممکن است همین درخواست را به معنای نبود تضمین کافی تلقی کند.
در مورد ایران و آمریکا، این مسئله اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا سابقه شکست توافقها و افزایش بیاعتمادی میان دو طرف باعث شده تهران نسبت به اجرای یکطرفه تعهدات محتاط باشد. مسعود پزشکیان نیز در گفتوگویی با الجزیره گفته بود ایران اعتماد خود به مذاکرات با واشنگتن را از دست داده است؛ او به تجربه مذاکرات قبلی و اتفاقات پس از آنها اشاره کرده بود.
به همین دلیل، اگر واشنگتن خواهان اقدام ایران درباره هرمز باشد، تهران احتمالاً به دنبال آن خواهد بود که اقدام متقابل آمریکا نیز در همان چارچوب زمانی و با ضمانت مشخص تعریف شود.
قطر؛ کانالی که هنوز باز مانده است
در شرایطی که تماس مستقیم تهران و واشنگتن همچنان با محدودیتها و بیاعتمادی روبهروست، قطر به یکی از اصلیترین کانالهای انتقال پیام میان دو طرف تبدیل شده است.
پاسخ آمریکا نیز از همین مسیر به عراقچی منتقل شد. رویترز گزارش داده که قطر همچنان تلاش میکند میان دو طرف شکاف ایجادشده بر سر طرح ایران را کاهش دهد و مسیر مذاکرات را دوباره فعال کند.
این نقش قطر از آن جهت مهم است که نشان میدهد با وجود مواضع تند علنی، کانالهای دیپلماتیک کاملاً از کار نیفتادهاند. در روزهای اخیر نیز ایران و آمریکا پیامهای خود را از طریق میانجیها منتقل کردهاند و قرار است رایزنیها بر نسخه اصلاحشده طرح هفتروزه متمرکز شود.
هرمز همچنان در مرکز معامله است
تنگه هرمز در این مذاکرات فقط یک موضوع سیاسی یا نظامی نیست. اهمیت آن به بازار جهانی انرژی نیز گره خورده است. هرگونه تغییر در وضعیت این آبراه بلافاصله بر نفت، گاز و هزینه حملونقل اثر میگذارد و به همین دلیل، بازگشایی آن برای طرفهای مختلف اهمیت اقتصادی دارد.
رویترز گزارش داده است که بازار نفت همچنان به تحولات مربوط به ایران و هرمز واکنش نشان میدهد و قیمت نفت برنت در روزهای اخیر بالای ۱۰۰ دلار قرار داشته است.
به همین دلیل، پیشنهاد هفتروزه ایران را نمیتوان جدا از فشارهای اقتصادی ناشی از ادامه درگیری و اختلال در مسیرهای انرژی بررسی کرد. هرچه بنبست طولانیتر شود، هزینه آن فقط به تهران و واشنگتن محدود نمیماند و بازار جهانی انرژی نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
توپ حالا در زمین تهران است
با دریافت پاسخ آمریکا، مرحله جدیدی از رایزنیها آغاز شده است. سخنگوی دولت تأیید کرده که عراقچی پیشنهاد طرف آمریکایی را به پزشکیان ارائه کرده و دولت اکنون در جریان جزئیات آن قرار دارد.
با این حال، هنوز مشخص نیست تهران با چه تغییراتی در طرح خود روبهرو شده و آیا پاسخ واشنگتن توانسته اختلاف بر سر ترتیب اقدامات را کاهش دهد یا نه. آنچه فعلاً روشن است این است که مذاکره متوقف نشده، اما توافق هم در دسترس قطعی نیست.
از یک سو واشنگتن همچنان مواضع سختی درباره خواستههای خود دارد و از سوی دیگر تهران میخواهد پیش از برداشتن گامهای اصلی، درباره تعهدات طرف مقابل اطمینان پیدا کند. در این میان، قطر تلاش میکند فاصله میان دو روایت را کاهش دهد؛ بنابراین نقطه حساس مذاکرات در روزهای آینده نه صرفاً «آیا ایران و آمریکا مذاکره میکنند؟» بلکه این خواهد بود که هر طرف حاضر است چه اقدامی را اول انجام دهد، چه تضمینی دریافت کند و بازگشایی هرمز در برابر کدام تعهد آمریکا قرار خواهد گرفت. پاسخ واشنگتن حالا در تهران است و تصمیم ایران میتواند مسیر بعدی این رایزنیها را مشخص کند.
