مادر همه بمب‌ها در کمین ایران؛ ترامپ بلوف می‌زند یا غول ۹ تنی پنتاگون حریف کوه کلنگ می‌شود؟
رویداد۲۴| دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در مصاحبه‌ای با شبکه نیوزمکس احتمال استفاده از سلاح هسته‌ای و نیروی زمینی علیه ایران را رد کرد، اما اشاره او به «مادر همه بمب‌ها» - اگرچه که نگفت دستور استفاده از آن را صادر کرده است – به نگرانی‌ها نسبت به شدت گرفتن درگیری‌ها افزود. او در همین مصاحبه احتمال حمله مجدد به تأسیسات هسته‌ای ایران، از جمله مجموعه زیرزمینی کوه کلنگ، را مطرح کرد.
در سوی دیگر، شبکه سی‌بی‌اس گزارش داده است که کاخ سفید و پنتاگون طرح‌هایی برای استفاده از این بمب علیه اهداف نظامی در ایران آماده کرده‌اند؛ طرح‌هایی که اجرای آنها به دستور رئیس‌جمهور وابسته است. یک مقام پنتاگون نیز گفته است این وزارتخانه برای طیفی از سناریو‌های عملیاتی برنامه‌ریزی می‌کند. سخنگوی کاخ سفید هم در پاسخ به پرسش درباره این طرح‌ها، از اظهارنظر درباره برنامه‌های نظامی حساس خودداری کرده و گفته است ترامپ همه گزینه‌ها را برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای روی میز نگه می‌دارد.
بنابراین، آنچه تاکنون از گزارش‌های منتشرشده و اظهارات رسمی می‌توان نتیجه گرفت، این است که گزینه استفاده از مادر همه بمب‌ها در برنامه‌ریزی‌های نظامی آمریکا مطرح شده و ترامپ نیز احتمال حمله مجدد به اهداف هسته‌ای ایران را علناً بیان کرده است؛ اما تصمیم قطعی برای استفاده از این بمب اعلام نشده است.
مادر همه بمب‌ها چیست و چه قدرتی دارد؟
شبکه خبری سی‌ان‌ان در گزارشی به نقل از چند مقام آمریکایی مطلع از برنامه‌ریزی‌های نظامی اعلام کرده است که ارتش آمریکا گزینه استفاده از بمب GBU-۴۳/B، مشهور به «مادر همه بمب‌ها»، را برای حمله احتمالی به اهدافی در ایران بررسی کرده است. بر اساس این گزارش، زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران از جمله اهدافی هستند که در طرح‌های احتمالی مطرح شده‌اند. اجرای این طرح‌ها به تصمیم ترامپ برای ازسرگیری عملیات نظامی بستگی دارد.
GBU-۴۳/B که نام رسمی آن «مهمات عظیم انفجار هوایی» یا MOAB است، بزرگترین بمب متعارف غیرهسته‌ای به‌کارگرفته‌شده در زرادخانه آمریکا به شمار می‌رود. وزن این بمب حدود ۹۸۰۰ کیلوگرم است و محموله انفجاری آن حدود ۸۵۰۰ کیلوگرم وزن دارد. این سلاح برای ایجاد انفجاری بسیار شدید در سطح وسیع طراحی شده و با سامانه هدایت ماهواره‌ای و اینرسیایی به سمت هدف هدایت می‌شود.
برخلاف تصور رایج از بمب‌های سنگرشکن، ویژگی اصلی MOAB نفوذ عمیق در لایه‌های ضخیم سنگ و بتن نیست؛ این بمب برای ایجاد موج انفجار و تخریب گسترده در محدوده هدف طراحی شده است. همین تفاوت، هنگام بررسی احتمال استفاده از آن علیه تأسیسات هسته‌ای ایران اهمیت پیدا می‌کند.
MOAB نخستین بار در آوریل ۲۰۱۷ در افغانستان، علیه مجموعه‌ای از غار‌ها و تونل‌های مورد استفاده داعش، به کار گرفته شد. استفاده عملیاتی از آن در آن مقطع، قدرت تخریب این سلاح را به نمایش گذاشت؛ با این حال، تجربه افغانستان را نمی‌توان مستقیماً به شرایط ایران تعمیم داد. نوع زمین، عمق تأسیسات، استحکام سازه‌ها، موقعیت اهداف و شرایط عملیاتی در هر مورد متفاوت است.
به همین دلیل، عنوان «بزرگترین بمب غیرهسته‌ای آمریکا» به‌تنهایی پاسخ نمی‌دهد که آیا این سلاح قادر است یک تأسیسات هسته‌ای زیرزمینی را از کار بیندازد یا نه. تخریب بخش‌های سطحی یک مجموعه، آسیب‌زدن به ورودی‌ها و تجهیزات پشتیبانی و نابودی کامل بخش‌های عمیق و مستحکم آن، سه نتیجه متفاوت هستند. دستیابی به هر یک از این نتایج به شرایط هدف و نوع عملیات بستگی دارد و صرف استفاده از یک بمب عظیم، نتیجه نهایی را تضمین نمی‌کند.
چرا کوه کلنگ و تأسیسات زیرزمینی اهمیت دارند؟
در گزارش‌های اخیر رسانه‌های آمریکایی، از تأسیسات موسوم به «کوه کلنگ» یا پیک‌اکس مانتین نیز در ارتباط با گزینه‌های احتمالی حمله به ایران نام برده شده است. اهمیت این موضوع به ماهیت زیرزمینی این مجموعه و دشواری ارزیابی میزان آسیب‌پذیری آن بازمی‌گردد. تأسیساتی که در دل کوه یا زیر لایه‌های مستحکم قرار دارند، با اهداف سطحی تفاوت دارند و میزان آسیب‌پذیری آنها را نمی‌توان صرفاً بر اساس قدرت انفجاری یک بمب ارزیابی کرد.
ترامپ در اظهارات خود احتمال حمله مجدد به این تأسیسات را مطرح کرده، اما توانایی مادر همه بمب‌ها برای نابودی کامل آن را تأیید نکرده است. این در حالی است که گزارش سی‌ان‌ان به نقل از منابع مطلع از برنامه‌ریزی‌های نظامی آمریکا، درباره اثربخشی این سلاح علیه اهداف عمیقاً مدفون تردید‌هایی را مطرح می‌کند.
اعلام مخالفت ترامپ با استفاده از سلاح هسته‌ای، اگرچه از نظر سیاسی و نظامی مهم است، به معنای بی‌خطر بودن حمله متعارف نیست. سلاح‌های غیرهسته‌ای نیز می‌توانند تلفات گسترده، تخریب زیرساخت‌ها و پیامد‌های بلندمدت اقتصادی و انسانی ایجاد کنند. از سوی دیگر، اگر هدف اصلی عملیات از کار انداختن ظرفیت‌های هسته‌ای ایران باشد، مسئله تنها میزان تخریب یک نقطه نیست؛ بلکه این پرسش مطرح می‌شود که آیا حمله می‌تواند توان فنی و زیرساختی مرتبط با برنامه هسته‌ای را به‌طور پایدار از بین ببرد یا فقط بخشی از آن را تخریب خواهد کرد.
در صورت باقی ماندن ظرفیت‌ها یا بازسازی آنها، حمله‌ای با هزینه و پیامد‌های گسترده ممکن است به نتیجه راهبردی مورد انتظار واشنگتن منتهی نشود.
آیا یک بمب بزرگ می‌تواند نتیجه جنگ را تغییر دهد؟
نکته قابل توجه در گزارش سی‌ان‌ان این است که حتی در میان افرادی که از برنامه‌ریزی‌های نظامی آمریکا مطلع هستند، درباره میزان اثربخشی این سلاح تردید وجود دارد. به گزارش این شبکه، برخی منابع درباره اینکه استفاده از MOAB تا چه اندازه می‌تواند اهداف راهبردی اعلام‌شده ترامپ را محقق کند یا موازنه جنگ را تغییر دهد، ابراز تردید کرده‌اند.
الجزیره نیز در بررسی خود از دیدگاه کارشناسان نظامی نقل کرده است که استفاده از این بمب، نابودی تأسیسات هسته‌ای عمیقاً مدفون را تضمین نمی‌کند. این ارزیابی با ویژگی فنی سلاح نیز سازگار است: MOAB برای ایجاد انفجار و تخریب گسترده در سطح طراحی شده و اساساً یک بمب نفوذگر عمیق نیست.
این تردید‌ها به معنای آن نیست که استفاده از بمب بی‌اثر خواهد بود. حمله می‌تواند به اهداف سطحی آسیب جدی وارد کند، فعالیت یک مجموعه را مختل سازد یا هزینه بازسازی را افزایش دهد. مسئله این است که چنین پیامد‌هایی لزوماً با نابودی کامل ظرفیت مورد نظر یا دستیابی به یک نتیجه سیاسی پایدار برابر نیستند.
در جنگ، فاصله‌ای مهم میان توانایی وارد کردن ضربه و توانایی تبدیل آن ضربه به نتیجه راهبردی وجود دارد. یک عملیات ممکن است از نظر تخریب فیزیکی موفق باشد، اما نتواند طرف مقابل را به پذیرش خواسته‌های سیاسی وادار کند. حتی ممکن است حمله‌ای که با هدف افزایش فشار انجام می‌شود، به واکنش متقابل، گسترش دامنه جنگ و افزایش هزینه‌های امنیتی برای مهاجم و کشور‌های منطقه بینجامد.
گزارش سی‌ان‌ان همچنین به این احتمال اشاره کرده است که استفاده از MOAB، علاوه بر تخریب فیزیکی، کارکرد روانی و تبلیغاتی داشته باشد؛ یعنی نمایش قدرتی که هدف آن افزایش فشار بر تهران یا فراهم کردن زمینه‌ای برای اعلام موفقیت نظامی از سوی واشنگتن باشد. اما حتی اگر چنین حمله‌ای از نظر تبلیغاتی به دولت آمریکا امکان اعلام دستاورد بدهد، این مسئله به‌خودی‌خود به معنای تحقق اهداف نظامی یا حل اختلافات سیاسی نیست.
از همین رو، طرح استفاده از مادر همه بمب‌ها را نمی‌توان تنها با معیار وزن، قدرت انفجار یا اندازه محدوده تخریب سنجید. پرسش مهم‌تر این است که دولت آمریکا پس از چنین حمله‌ای چه نتیجه‌ای را دنبال می‌کند و برای جلوگیری از ادامه یا گسترش جنگ چه برنامه‌ای دارد. گزارش‌های موجود پاسخ روشنی به این پرسش نمی‌دهند.
واکنش تهران؛ تهدید متقابل در برابر احتمال بازگشت جنگ
در تهران، خبر احتمال استفاده آمریکا از مادر همه بمب‌ها با واکنش تند برخی مقام‌های سیاسی روبه‌رو شده است. ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در واکنش به اظهارات ترامپ گفته است: «هنوز فردی از مادر زاییده نشده که بخواهد مادر بمب‌ها را علیه ملتی بزرگ، با تمدن، با تاریخ، با اصالت و دارای سابقه کهن استفاده کند و با آن ما را تهدید کند.»
عزیزی همچنین تأکید کرده است که جمهوری اسلامی در برابر هرگونه اقدام علیه منافع ملی، امنیت ملی و تمامیت سرزمینی ایران، پاسخی قاطع و پشیمان‌کننده خواهد داد و نیرو‌های مسلح برای مقابله با اقدام احتمالی آمریکا آمادگی دارند.
در سوی دیگر، امیرعلی ابوالفتح، تحلیلگر مسائل آمریکا، در واکنش به گزارش‌ها درباره احتمال استفاده از این بمب هشدار داده است که چنین اقدامی می‌تواند سطح تنش میان دو کشور را به‌شدت افزایش دهد. او احتمال داده است که در صورت شکست تلاش‌ها برای دستیابی به توافق، تقابل به مرحله خطرناک‌تری وارد شود و اقدامات هسته‌ای نیز از دایره نگرانی‌ها خارج نماند.
در نهایت، آنچه این خبر را نگران‌کننده می‌کند، صرفاً نام «مادر همه بمب‌ها» نیست؛ بلکه احتمال بازگشت به چرخه‌ای از حمله، پاسخ و تشدید تنش است که در آن هر اقدام نظامی می‌تواند طرف مقابل را به واکنشی گسترده‌تر سوق دهد. اگر مسیر دیپلماسی بسته بماند و تهدید‌ها جایگزین توافق شوند، حتی سلاحی که برای ایجاد یک ضربه بزرگ طراحی شده است نیز ممکن است به‌جای پایان دادن به جنگ، تنها آغاز مرحله‌ای پرهزینه‌تر از آن باشد.
