تاریخ انتشار: ۲۳:۵۵ - ۲۸ دی ۱۳۹۷
تعداد نظرات: ۳ نظر
اسدالله علم در تلخ و شیرین روزگار، همواره ارتباطش را با شاه حفظ کرد و همیشه قوت قلبی برای محمدرضا بود. شاه که او را یک ارادتمند به خود می‌دانست در بسیاری از مواقع به نظرات او عمل می‌کرد، بطوری که چندبار به دعوت او و به همراه خانواده‌اش به بیرجند سفر کرد.

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

رویداد۲۴ محمد آیتی: امیر اسدالله علم که یکی از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی دوران پهلوی دوم به حساب می‌آمد، در سال ۱۲۹۸ هجری شمسی در جنوب خراسان بزرگ و در شهر بیرجند متولد شد. پدرش محمدابراهیم خان علم، امیر قائنات معروف به شوکت‌الملک از امرای قائنات و سیستان بود که در جریان کودتای ۱۲۹۹ شمسی به رضاخان برای رسیدن به هدفش کمک کرد. او در پی این کودتا، حکمران قائنات و سیستان و بلوچستان شد و چند دوره نیز وزارتخانه پست و تلگراف و تلفن را برعهده داشت.

اسدالله علم تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش گذراند، همزمان نیز به فراگیری زبان‌های انگلیسی و فرانسه پرداخت. زمانی که ابراهیم خان علم توسط رضاشاه به تهران فراخوانده شد، اسدالله نیز در ۱۵ سالگی به تهران آمد و در مدرسه عالی کشاورزی کرج به تحصیل مشغول شد. او در پنجم مرداد ۱۳۲۱ لیسانس (مهندسی کشاورزی) گرفت و سپس با توصیه پدرش در سال ۱۳۱۸ و در سن بیست سالگی با ملک تاج، دومین دختر قوام الملک شیرازی، پیوند زناشویی بست. پیش از آن، پسر قوام الملک با اشرف پهلوی ازدواج کرده بود.

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

امیر اسدالله با اعمال نفوذ پدرش، در سال ۱۳۲۳، پیشکار مخصوص محمدرضا شاه شد و این سمت را تا اواسط سال ۱۳۲۶ شمسی حفظ کرد. بعد از فارغ‌التحصیلی و به دلیل آشفته شدن وضعیت تهران که تحت اشغال نیرو‌های بیگانه بود، عازم بیرجند شد. امیر شوکت‌الملک که قبل از پسرش به بیرجند رفته بود در سال ۱۳۲۳ در همانجا درگذشت و علم اداره امور املاک وسیع پدرش را به عهده گرفت.

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

علم در بیرجند همراهان نزدیکی داشت که هر کدام، بخشی از کار‌های او را کارگزاری می‌کردند. از دوستان خواص علم در بیرجند می‌توان به منصف، سپهری، هادوی، عسکری و شیبانی اشاره کرد.

به گزارش رویداد۲۴ منصف، ۱۷ سال نمایندگی مردم بیرجند را در مجلس شورای ملی عهده‌دار بود و به لحاظ سیاسی یک همراه برای علم قلمداد می‌شد. سپهری، سرکاردار تمام اموال، باغات، زمین‌های کشاورزی و رعیت‌های علم در بیرجند بود. آیت‌الله‌العظمی حاج شیخ هادی هادوی که از علمای بزرگ مشروطه‌خواه به حساب می‌آمد، تولیت موقوفات محمدابراهیم خان علم را عهده‌دار بود و پس از وی، پسرش، حاج شیخ مهدی هادوی به امور موقوفات اسدالله علم رسیدگی می‌کرد. آقایان عسکری و شیبانی هم به امور مالی و املاک و مستغلات علم می‌پرداختند.

علم در سال ۱۳۲۶ از سوی قوام‌السلطنه به فرمانداری کل سیستان و بلوچستان منصوب شد. در سال ۱۳۲۷ شمسی در کابینه دوم ساعد مراغه‌ای سمت وزارت کشاورزی را عهده‌دار شد. او این سمت را در کابینه رجبعلی منصور نیز حفظ کرد و در کابینه رزم‌آرا وزیر کار شد.

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

با قتل رزم‌آرا و نخست وزیری مصدق، علم از سوی شاه سرپرست اداره املاک و مستغلات پهلوی شد. او در جریان کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که به سقوط دولت مصدق انجامید، با عوامل جاسوسی انگلیس از جمله برادران رشیدیان و شاپور ریپورتر هماهنگ بود و پس از کودتا و قدرت گرفتن شاه نیز در حلقه مشاوران وی درآمد.

پس از کناره‌گیری سپهبد فضل‌الله زاهدی در فروردین ۱۳۳۴، علم در کابینه حسین علاء وزیر کشور شد. او در این سمت که تا فروردین ۱۳۳۶ ادامه داشت، استانداران و فرمانداران سراسر کشور را تعویض کرده و عناصر مورد اعتماد شاه را جایگزین ساخت. وی در همین دوره، انتخابات مجلس نوزدهم را برگزار کرد. کنترل و جلوگیری از انتشار مطبوعات مخالف از دیگر اقدامات وی در مقام وزارت کشور بود. لایحه تاسیس ساواک نیز در همین دوره تهیه و تقدیم مجلس شد.

پس از تشکیل کابینه دکتر منوچهر اقبال در فروردین ۱۳۳۶، علم در ۲۷ اردیبهشت همان سال «حزب مردم» را در چارچوب تحقق سیاست‌های انگلیس در ایران تشکیل داد، اما ریاست وی بر این حزب تنها تا پایان دوران نخست وزیری اقبال ـشهریور ۱۳۳۹ـ دوام یافت و به دنبال افتضاح انتخابات تابستان ۱۳۳۹ مجبور به استعفا از دبیرکلی «حزب مردم» شد.

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

امیراسدالله علم پس از عزل علی امینی از مقام نخست وزیری، در تیر ۱۳۴۱ مامور تشکیل کابینه شد و تا اسفند سال بعد عهده‌دار این سمت بود. مهمترین رویداد این دوره تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی بود. این لایحه به دلیل آنکه ماهیت ضداسلامی داشت مورد اعتراض شدید روحانیون به ویژه امام خمینی قرار گرفت و اوج‌گیری مخالفت‌های مردمی سبب شد تا علم از اصرار بر تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی عقب‌نشینی کرده و لغو آن را در آذر ۱۳۴۱ اعلام کند.

برگزاری رفراندم ششم بهمن ۱۳۴۱ و تحریم آن توسط مردم، کشتار طلاب در مدرسه فیضیه قم در فروردین ۱۳۴۲، بازداشت امام خمینی در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و سپس سرکوب خونین قیام ۱۵ خرداد از دیگر رویداد‌های عمده دوران نخست وزیری علم بود.

پس از بازداشت امام به زندان قصر تهران، رژیم به دنبال تعیین تکلیف او بود و در این میان، برخی اعتقاد راسخ به اعدام امام خمینی داشتند، اما اسدالله علم یکی از افراد تاثیرگذاری بود که می‌گفت: «آقای خمینی نباید اعدام شود، زیرا این کار باعث جاودانه شدن نام او خواهد شد و این برای حکومت پهلوی مطلوب نیست.» علم معتقد بود «خمینی باید به ترکیه تبعید شود، زیرا مذهب بیشتر مردم آن سرزمین، سنی است و حرف‌های او در آنجا خیلی نفوذ نخواهد داشت.» از طرفی می‌گفت، «چون زبان ترکی با زبان فارسی و عربی فاصله زیادی دارد، به مرور زمان پیام و روند انقلابی امام کمرنگ و محو خواهد شد.»

علم پس از استعفا از نخست وزیری، در اسفند ۱۳۴۲، به ریاست دانشگاه پهلوی شیراز منصوب شد و این سمت را تا ۱۳۴۵ حفظ کرد. عملکرد او در این سمت، خشم دانشجویان را بر انگیخت.

او در ۱۹ آبان این سال، وزیر دربار شد. وی همزمان چندین مقام تشریفاتی دیگر از جمله آجودانی مخصوص محمدرضا شاه، نمایندگی ویژه شاه در هیات مدیره بنیاد پهلوی، عضویت در هیات مدیره بنگاه ترجمه و نشر کتاب، مدیریت عامل کمیته پیکار با بی‌سوادی، عضویت در هیات مدیره سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی و دبیرکلی حزب مردم را به تدریج برعهده گرفت. با این حال وزارت دربار مهمترین شغل سیاسی وی بود.

یکی از جنبه‌های زندگی خصوصی علم که حاشیه‌های فراوانی را برای او ایجاد کرد، اشتهای وی به زنان و دختران ایرانی و خارجی بود بطوری که حتی این موضوع در لابلای یادداشت‌های روزانه او به چشم می‌آید. این روند در زندگی خصوصی علم، به تدریج وارد مراحل حساس‌تری شده بود تا جایی که در دهه ۱۳۳۰ برخی افراد در مجامع عمومی و خصوصی از وی به عنوان فردی عیاش و بی‌بند و بار یاد می‌کردند.

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

در یکی از گزارش‌های ساواک که در دی ۱۳۳۶ تنظیم شده است درباره این جنبه از زندگی اسدالله علم چنین می‌گوید: «اوقات بیکاری را به عیاشی می‌گذراند و به زن خیلی علاقمند است و غالب شب‌ها مجالس عیش و نوش با زن‌ها دارد.»

این شیوه زندگی علم باعث سردی هر چه بیشتر روابط همسرش با او شد. ملکتاج، همسر علم جهت بازداشتن وی از این اعمال، از برخی افراد خانواده سلطنتی تقاضا می‌کرد در این باره به او تذکر دهند و از او بخواهند وفاداری بیشتری نسبت به زنش داشته باشد، گفته شده علم حاضر نبود به این تذکرات توجهی نشان دهد.

این نوع زندگی علم فقط منحصر به خود او نمی‌شد بلکه گفته می‌شود در این میان به ویژه شخص شاه شریک بزرگ او بود؛ بنابراین روابط و همکاری شاه و علم فقط به امور سیاسی، اقتصادی و یا احیاناً فرهنگی محدود نمی‌شد، بلکه از مهمترین جنبه‌های این روابط نزدیک را باید در مسائل خصوصی آن‌ها جستجو کرد.

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

با انتصاب علم به وزارت دربار، دولت هویدا که در تصمیم‌گیری‌های کشور جریان‌ساز بود تا حد زیادی از این روند مهم و سیاست‌گذاری‌های کلان کشور کنار نهاده شد و نقش آن، تنها به امور اجرایی کشور تنزل یافت.

علم در دوران حاکمیت خود بر وزارت دربار در بسیاری از تصمیم‌گیری‌های کشور دخالت می‌کرد. او در این سمت محرک شاه در برکناری سرلشکر پاکروان، رییس ساواک و انتصاب سپهبد نصیری به ریاست این سازمان بود. با این انتصاب، سازمان اطلاعات و امنیت کشور به مراتب بیشتر از گذشته تحت کنترل و نظارت مستقیم دربار شاه درآمد. در مراحل بعد به تدریج وزارتخانه‌های خارجه، دفاع، کشور و نفت نیز تحت نفوذ و کنترل مستقیم دربار درآمدند.

علم به عنوان تنظیم‌کننده این نوع ارتباط، در تمام سال‌های وزارت خود در دربار، رابطه با انگلستان را در ایران حفظ کرد. او در این سال‌ها با دولتمردان و سفرای آمریکا نیز رابطه صمیمانه‌ای برقرار کرده بود. سفارت اسرائیل با همکاری علم در ایران افتتاح شد.

علم در ساقط کردن دولت مصدق نقش ویژه‌ای برعهده داشت. درباره او گفته‌اند از تجارب پدر و پدر زنش (قوام) بهره فراوان برد.

در سال ۱۳۵۶ علم بار‌ها برای معالجه بیماری خود مجبور به ترک کشور شد و بصورت مداوم در بیمارستان‌های اروپا بستری و تحت درمان بود. او به عنوان وزیر دربار، مسائل سیاسی - اجتماعی کشور را پیگیری می‌کرد. روند بیماری سرطان خون علم که نهایتاً منجر به مرگ وی شد، از اواخر دهه ۴۰ و اوایل دهه ۵۰ آغاز شده بود.

اولین باری که علم به یک نوع بیماری ناشناخته در وجود خود اشاره کرد، تیرماه ۱۳۴۹ بود که علایم آن کاهش تدریجی وزن بدنش بود. با توجه به وخامت اوضاع علم، بالاخره شاه با پیشنهاد کناره‌گیری وی موافقت کرد و از آبان سال ۱۳۵۶ علایم مرگ‌آور بیماری وی نمایان شد.

۱۹ آبان در حالی که در زادگاهش، بیرجند به استراحت مشغول بود دچار خونریزی داخلی شد و جهت ادامه معالجه به تهران انتقال داده شد. روز بعد به پاریس اعزام شد و پس از مسافرتی کوتاه به ایران بازگشت. اما در اواخر دی ۵۶ در بیمارستان‌های پاریس بستری شد. پس از آن که به‌رغم چند عمل جراحی حال وی همچنان رو به وخامت نهاده بود، جهت مراقبت و معالجه بیشتر در اواخر سال ۱۳۵۶ به آمریکا اعزام شد و در بیمارستانی در شهر نیویورک بستری شد.

در آن زمان پیش‌بینی پزشکان آمریکایی که معتقد بودند علم زنده نمی‌ماند، صحیح از آب درآمد و سرانجام وی در ساعت ۱۱ روز جمعه ۲۵ فروردین ۱۳۵۷ و در سن ۵۸ سالگی درگذشت. روز بعد، جسدش به تهران انتقال یافت و سپس در روز یکشنبه ۲۷ فروردین ۱۳۵۷ با تشریفات خاصی در آرامگاه خانوادگی خاندان علم در مشهد و در حرم علی بن موسی الرضا (ع) به خاک سپرده شد.

به قدری حضور علم در کنار شاه پررنگ بود که یکی از تحلیلگران برجسته انقلاب ایران، مرگ زودهنگام او را یکی از عوامل پنج‌گانه سرگونی حکومت پهلوی دوم دانسته است. علم در تلخ و شیرین روزگار، همواره ارتباطش را با شاه حفظ کرد و همیشه قوت قلبی برای محمدرضا بود. شاه که او را یک ارادتمند به خود می‌دانست در بسیاری از مواقع به نظرات او عمل می‌کرد، بطوری که چندبار به دعوت او و به همراه خانواده‌اش به بیرجند سفر کرد و مدت قابل ملاحظه‌ای را در آنجا به استراحت پرداخت.

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

اسدالله علم؛ یار غار محمدرضا شاه پهلوی

 

---------

منابع: خاطراتی از بیرجند و رویدادهای سیاسی/ انتشارات بهجت

یادداشتهای عَلَم/ نشر ثالث

موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی

پایگاه خبری تاریخ ایرانی

خبر های مرتبط
نظرات بینندگان
انتشار یافته: ۳
بیرجند نگین کویر
|
United Kingdom
|
۰۷:۰۳ - ۱۳۹۷/۱۲/۱۷
1
1
به نظر می‌رسد علم بیش از حد به شاه ارادت داشته است.
فتح الله احمدیان.
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۰:۴۹ - ۱۳۹۸/۰۳/۲۰
0
1
روحش شاد،اگرسال۵۷ زنده بود و بیمار هم نبود هرگز در کشور انقلاب رخ نمیداد،
روانش شادباد،
سینا
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۰:۵۵ - ۱۳۹۸/۰۵/۰۲
0
0
خوب است که به محل دفن وی حرم امام رضا ع اشاره شده که نشان ار واقعیت دارد باید حقیقت را انطور که هست گفت هرچند‌به مذاق بعضی خوش نیاید
نظرات شما
نام:
ایمیل:
* نظر: