صلح اضطراری ایران و آمریکا | ۶۰ روز سرنوشتساز برای ایران؛ چرا خطر جنگ هنوز باقی است؟
رویداد۲۴| اعلام رسمی دستیابی به یک یادداشت تفاهم صلح میان ایران و ایالات متحده آمریکا؛ این پیام کوتاهی بود که شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان دیشب اعلام و شوک بزرگی به بازارهای جهانی و محافل سیاسی وارد کرد. این مفاهمه اضطراری که پس از بیش از سه ماه تنش حاد نظامی، محاصره دریایی و درگیریهای نیابتی حاصل شده، قرار است روز جمعه ۲۹ خرداد در کشور سوئیس به امضای رسمی جیمز دی. ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران برسد.
روند نهایی شدن این توافق، با فراز و فرودهای دراماتیکی همراه بود، زیرا درست در ساعاتی که میانجیگران قطری و پاکستانی در تهران مشغول چانهزنیهای فشرده بودند، حملات هوایی ناگهانی اسرائیل به ضاحیه جنوبی بیروت، کل میز مذاکره را تا آستانه فروپاشی پیش برد. خبرگزاری انتخاب در روایتی اختصاصی از پشتپرده این ساعات التهابآور نوشت: «پس از حمله اسرائیل به ضاحیه، قالیباف تصمیم گرفت مذاکرات اعضای تیم ایران با طرف قطری متوقف شود. همزمان نیروهای مسلح ایران پرتابگرها را آماده شلیک کردند. به دنبال این تصمیم، دونالد ترامپ محاصره دریایی علیه ایران را که قرار بود در طول ۳۰ روز برداشته شود، به صورت کامل و درجا لغو کرد.»
این چرخش میدانی نشان داد که تهران توانسته است با تکیه بر استراتژی «بازدارندگی فعال»، دست برتر را در چانهزنیهای ثانیههای آخر حفظ کند و واشنگتن را به اعطای امتیازات فوری وادار سازد.
مفاد تفاهمنامه ۱۴ مادهای؛ از ژئوپلیتیک هرمز تا بسته ۳۰۰ میلیارد دلاری
اگرچه متن کامل یادداشت تفاهم هنوز به طور رسمی منتشر نشده، اما بر اساس گزارش رسانههای داخلی این توافق شامل یک پیشنویس ۱۴ مادهای است که محورهای کلیدی آن عبارتند از توقف فوری و دائمی جنگ (پایان عملیات نظامی در تمامی جبههها از جمله جبهه لبنان و تعهد به آتشبس میان اسرائیل و حزبالله)، بازگشایی تنگه هرمز (لغو کامل و در جای محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا و واگذاری مدیریت تردد و خدمات دریایی این آبراهه کلیدی به ایران و عمان)، بسته بازسازی اقتصادی (متعهد شدن آمریکا و متحدانش به یک برنامه ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی و توسعه اقتصادی در ایران) و تعهد به عدم مداخله یعنی احترام متقابل به حاکمیت ملی و عدم دخالت آمریکا در امور داخلی ایران.
ترامپ و توهم پیروزی قاطع
در سوی مقابل، دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی خود (تروث سوشال) تلاش کرد این توافق را به عنوان یک پیروزی مطلق برای دکترین "اول آمریکا" بازنمایی کند. ترامپ نوشت: «معامله با جمهوری اسلامی ایران اکنون کامل شده است. به همه تبریک میگویم! من بدین وسیله مجوز بازگشایی بدون عوارض تنگه هرمز و همزمان با آن، دستور رفع فوری محاصره دریایی بنادر ایران توسط نیروی دریایی ایالات متحده را صادر میکنم. کشتیهای جهان، موتورهای خود را روشن کنید. بگذارید نفت جریان یابد!»
با این حال، تحلیلگران غربی زاویه دید واقعبینانهتری دارند. خبرگزاری رویترز و شبکه پیبیاس (PBS) در تحلیلهای خود اشاره کردند که ترامپ در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا، به شدت نیازمند خروج از یک جنگ پرهزینه در خاورمیانه و کاهش قیمت جهانی انرژی بود. به گزارش پیبیاس: «پایان عملیات نظامی، آرامش را به اقتصاد جهانی بازمیگرداند، اما اهداف اولیه ترامپ برای تسلیم کامل ایران دستنیافتنی باقی مانده است.»
ماراتن سختتر در پیش است؛ ضربالاجل ۶۰ روزه هستهای
نکتهای که نباید فراموش کنیم این است که توافق فعلی بیشتر یک «آتشبس بزرگ ژئوپلیتیکی» و توافق عدماشاعه اولیه است تا یک صلح پایدار. کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزیر امور خارجه، در گفتوگو با صداوسیما تاکید کرد که توافق روز جمعه صرفاً ترتیبات اجرایی پایان جنگ است و پس از آن، یک دوره مذاکرات فشرده ۶۰ روزه آغاز خواهد شد. غریبآبادی تصریح کرد: «تمرکز مذاکرات ۶۰ روزه صرفاً بر موضوع هستهای خواهد بود. چهار موضوع اصلی در این مذاکرات مدنظر است: خاتمه تحریمها، موضوعات هستهای، برنامه بازسازی و توسعه اقتصادی ایران و نظارت بر حسن اجرای تعهدات.»
این در حالی است که روزنامه گاردین گزارش داده است که ترامپ در گفتوگو با نیویورکتایمز تهدید کرده اگر تهران در طول این ۶۰ روز به یک توافق جامع هستهای با واشنگتن دست نیابد، احتمال ازسرگیری حملات نظامی وجود دارد؛ امری که نشان میدهد روزهای سختی در انتظار دیپلماتهاست.
خشم تلآویو و استقبال لندن؛ بازندگان و برندگان توافق
اعلام این تفاهمنامه، آرایش نیروهای منطقهای را به سرعت تغییر داد. اسرائیل که خود را از روند مذاکرات پشتپرده اسلامآباد و تهران کنار گذاشته شده میدید، نتوانست خشم خود را پنهان کند. رسانههای عبریزبان به شدت به ترامپ تاختند وکانال ۱۴ تلویزیون اسرائیل در واکنشی تند اعلام کرد: «کاری که دونالد ترامپ با ما کرد آنقدر بد است که حتی توضیح دادنش هم سخت است.»
در مقابل، پایتختهای اروپایی که نگران امنیت انرژی و سرریز شدن بحران بودند، از این رویداد استقبال کردند. نخستوزیر بریتانیا در بیانیهای رسمی، این مفاهمه را «گامی حیاتی برای احیای ثبات منطقه و تضمین امنیت بازارهای جهانی» خواند.
سیگنال سبز بازار؛ فرود اضطراری دلار و صعود طلا
هنوز جوهر بیانیه نخستوزیر پاکستان خشک نشده بود که بازارهای مالی ایران و جهان واکنشی دراماتیک نشان دادند. قیمت تتر (دلار دیجیتال) در بازار داخلی با ریزش شدید به کانالهای پایینتر سقوط کرد و قیمت نفت با کاهش به ۸۷ دلار، بار سنگینی را از دوش میانمدت اقتصاد جهانی برداشت. این واکنش سریع نشان میدهد که انتظارات تورمی جامعه و فعالان اقتصادی به شدت به سمت "کاهش تنش" و "گشایشهای دیپلماتیک" متمایل است.
فرصتطلبی هوشمندانه یا صلح پایدار؟
این توافق سرفصل جدیدی از «واقعگرایی سیاسی» است. ایران نشان داد که در اوج فشار نظامی، قادر است از اهرمهای ژئوپلیتیک خود (نظیر کنترل تنگه هرمز و آمادگی موشکی) برای وادار کردن تاجر واشنگتن به امتیازدهی استفاده کند. تعهد ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی اقتصادی، در صورت تحقق، میتواند تنفسگاهی حیاتی برای اقتصاد خسته ایران باشد.
با این حال، نباید فراموش کرد که بند ناف این توافق به مذاکرات ۶۰ روزه هستهای گره خورده است. دیپلماسی ایرانی اکنون باید از فاز مهار جنگ وارد فاز تثبیت دستاوردها و رفع پایدار تحریمها شود؛ ماراتنی که هوشمندی، انسجام داخلی و پرهیز از تندرویهای بیمورد، شرط اول موفقیت در آن است.
