جدال بر سر جواهرات باستانی ایران بر گوش زندایا
رویداد۲۴| نیویورک تایمز در گزارشی نوشت: زندایا در سال ۲۰۲۴ هنگام تبلیغات فیلم تلماسه: بخش دوم، لباس رباتی نقرهایرنگی از مجموعه پاییز ۱۹۹۵ «تیری موگلر» را به تن کرد. او این ماه نیز در جریان تبلیغات فیلم اودیسه، لباسی کرمرنگ از برند «اسکیاپارلی» پوشید که بهگونهای طراحی شده بود که مجسمهای مرمری را تداعی میکرد؛ لباسی که تنها چند ساعت پیش از آن روی صحنه نمایش مد رونمایی شده بود. اما در یکی دیگر از مراسمهای تبلیغاتی این فیلم، او گوشوارههایی به گوش داشت که از دیسکهای طلایی متعلق به ایران باستان ساخته شده بودند.
همین انتخاب، موجی از بحث و جدل را در میان باستانشناسان و فعالان حوزه حفاظت از میراث فرهنگی برانگیخت. برخی باستانشناسان استفاده از آثار باستانی بهعنوان زیورآلات مدرن را اقدامی نگرانکننده و بیاحترامی به فرهنگهایی دانستند که این آثار به آنها تعلق دارند. برخی دیگر نیز آن را نوعی «شیءوارهسازی گذشته» یا fetishizing the past توصیف کردند؛ اقدامی که به گفته دکتر «زد»، باستانشناس و تولیدکننده محتوا، میتواند به رونق بازار سیاه قاچاق آثار تاریخی دامن بزند. علاوه بر این، منتقدان نسبت به منشأ این آثار نیز ابراز نگرانی کردند و معتقد بودند احتمالاً این اشیا از طریق غارت محوطههای باستانی یا تاراج دوران استعمار به دست آمدهاند.
اوایل همین ماه، زندایا که به انتخاب لباسهای متناسب با موضوع فیلمهایش شهرت دارد، هنگام تبلیغ تازهترین فیلم خود در لندن، لباسی عاجیرنگ از برند فرانسوی «ژاکموس» با روسری متصل به آن پوشید. او این استایل را با گوشوارههای طلایی و الماسنشان بزرگی تکمیل کرد که به گفته گالری «بارون لندن» ــ گالری تخصصی جواهرات و سنگهای کمیاب ــ منشأ آنها به هزاره اول پیش از میلاد بازمیگردد. این گالری تصویری از زندایا با این گوشوارهها را در صفحه اینستاگرام خود منتشر کرد.
در وبسایت این گالری، جفتی از پلاکهای طلایی مدالیونی زیویه معرفی شده که به گفته آن، توسط «گلن اسپایرو»، جواهرساز مستقر در لندن، با الماس تزئین و به گوشواره تبدیل شدهاند.
گالری بارون در گفتوگو با روزنامه گاردین اعلام کرد این گوشوارهها را در سال ۲۰۲۵ از گلن اسپایرو خریداری کرده است. مجموعه «مواد دنیای باستان» (Materials of the Old World) متعلق به اسپایرو، شامل آثار تاریخیای است که به جواهرات مدرن تبدیل شدهاند.
بیشتر بخوانید: نقد و بررسی فیلم سینمایی شیطان پرادا میپوشد۲ | یک دنباله پر ستاره و موفق
نمایندگان زندایا، لا روچ، گالری بارون و گلن اسپایرو به درخواست نیویورکتایمز برای اظهارنظر پاسخی ندادند.
اعتقاد بر این است که این دیسکهای طلایی در دهه ۱۹۴۰ میلادی در اطراف قلعه زیویه در شمالغرب ایران و در کنار مجموعهای از دیگر آثار باستانی کشف شدهاند.
این مجموعه که با نام گنجینه زیویه شناخته میشود، امروزه در موزههای مختلف جهان، از جمله موزه متروپولیتن نیویورک، نگهداری و به نمایش گذاشته شده است.
«پیتر ادوِل»، استاد تاریخ و باستانشناسی دانشگاه مککواری استرالیا، میگوید مشکل اصلی این آثار آن است که منشأ دقیق آنها مشخص نیست.
او میگوید: «این آثار از نظر منشأ باستانشناسی بسیار مسئلهدار هستند. درباره اینکه دقیقاً چگونه به دست آمدهاند، اطلاعات بسیار اندکی وجود دارد و احتمالاً ماجرا به غارت و حفاری غیرقانونی بازمیگردد.»
به گفته او، هزاران اثر تاریخی دیگر، بهویژه آثار متعلق به خاورمیانه که در همان دوره از کشورها خارج شدهاند، نیز با همین مشکل مواجهاند.
در سالهای اخیر، رقابت ستارههای هالیوود روی فرش قرمز به رقابتی برای جلب توجه تبدیل شده است. استایلیستها تلاش میکنند با انتخاب لباسها و زیورآلات بسیار خاص و کمیاب، بیشترین میزان گفتوگو را پیرامون ظاهر موکلان خود ایجاد کنند. اما استفاده از آثار باستانی در این سطح، پدیدهای نسبتاً تازه است و توجه زیادی را به خود جلب کرده است.
ادوِل معتقد است وقتی یک بازیگر لباسی یا جواهری با پیشینه تاریخی عمیق میپوشد، هدف این است که او را به بخشی از همان روایت تاریخی تبدیل کند و به داستان آن اثر بیفزاید.
البته این نخستین بار نیست که آثار تاریخی زینتبخش یک چهره مشهور میشوند.
در همان مراسم تبلیغاتی فیلم اودیسه در لندن، آن هاتاوی، همبازی زندایا، ساعتی از برند بولگاری به دست داشت که قاب آن از یک سکه باستانی روم ساخته شده بود.
همچنین مارگو رابی در مراسم افتتاحیه فیلم بلندیهای بادگیر، گردنبند الماس «تاج محل» متعلق به برند کارتیه را بر گردن انداخت؛ گردنبندی که زمانی متعلق به الیزابت تیلور بود و همسرش ریچارد برتون آن را به او هدیه داده بود. این الماس در قرن هفدهم از سوی یکی از امپراتوران مغول هند به شاه جهان ــ سازنده تاج محل ــ اهدا شده بود.
برخی منتقدان معتقد بودند انتخاب این گوشوارهها در شرایطی که آمریکا درگیر جنگ با ایران است، اقدامی بیملاحظه بوده است.
«آنالیز بیر»، باستانشناس و تهیهکننده ساکن لسآنجلس، میگوید: «در حالی که ایران زیر بمباران قرار دارد، استفاده از آثار باستانی آن کشور حساسیتبرانگیز است.»
او البته معتقد است بخشی از واکنشهای منفی نیز میتواند ناشی از نژادپرستی علیه زندایا و «لوپیتا نیونگو»، دیگر بازیگر فیلم اودیسه، باشد؛ واکنشهایی که از زمان معرفی بازیگران این اقتباس از حماسه یونانی آغاز شده بود.
گالری بارون نیز در بیانیهای به گاردین به فضای سیاسی موجود اشاره کرد و نوشت:
«در زمانی که ایران بیشتر از دریچه سیاست روز دیده میشود، امیدواریم این گوشوارهها یادآور میراث عمیق فرهنگی، هنری و تاریخی این کشور نیز باشند.»
در عین حال، همه کاربران شبکههای اجتماعی با این انتخاب مخالفت نکردند.
آنالیز بیر از نخستین افرادی بود که درباره استفاده از آثار باستانی در استایل یک سلبریتی اظهار نظر کرد. او در نهایت این اتفاق را از جنبهای مثبت ارزیابی کرد؛ هرچند همین موضع باعث شد در شبکههای اجتماعی با موجی از انتقاد روبهرو شود و ناچار بخش نظرات صفحه خود را ببندد.
او معتقد است این جنجال دستکم یک نتیجه مثبت داشته است: «خوشحالم که این ماجرا موضوع مالکیت آثار باستانی، اخلاق حرفهای، منشأ آثار، غارت و استعمار را به سطح افکار عمومی آورد.»
بخش بزرگی از آثار هنری و اشیای ارزشمند جهان در طول تاریخ بهصورت غیرقانونی جابهجا شدهاند. بسیاری از آثاری که در قرنهای هجدهم، نوزدهم و بیستم میلادی غارت شدند، از طریق استعمار سر از موزههای بزرگی مانند موزه بریتانیا درآوردند.
در سالهای اخیر، درخواستها برای بازگرداندن این آثار به کشورهای مبدأ افزایش یافته و برخی دولتها و موزهها نیز روند استرداد اشیای غارتشده را آغاز کردهاند.
آنالیز بیر در پایان میگوید: «این گفتوگوها نباید فقط در اتاقهای هیئتمدیره موزهها انجام شود. ما هنوز هم در قرن بیستویکم با پیامدهای آنچه در قرن بیستم رخ داد، دستوپنجه نرم میکنیم.»
