پشت پرده موج تازه خرابی خودروها؛ روایت تعمیرکاران از موتورهای سوخته و هزینههای چندصد میلیونی | پای بنزین بیکیفیت در میان است؟
رویداد۲۴| امیرحسین جعفری- جامعه ایران این روزها با یک واقعیت جنگی دست و پنجه نرم میکند و آن کمبود بنزین است. واقعیتی که به نظر میرسد هنوز به طور کامل توسط جامعه پذیرفته نشده، اما دولت مدعی است که به مرور زمان این پدیده اثر خود را خواهد گذاشت. محاصره اقتصادی در کنار رشد مصرف بنزین و وجود چندین میلیون خودرو فرسوده از جمله دلایل مهم این بحران هستند. طی سالهای اخیر، بهدلیل رشد شدید مصرف بنزین، واردات این فرآورده از کشورهای مختلف در دستور کار قرار گرفت. وارداتی که حجم آن روز به روز افزایش یافت. حالا به علت محاصره و عدم پهلو گرفتن کشتیها در جنوب، نزدیک ۱۵ میلیون لیتر کسری بنزین احساس میشود. اگرچه برخی از مسئولین گفتهاند که در سال آینده ۱۲ میلیون لیتر به تولید اضافه میشود. طبق برخی ادعاها در سال ۱۴۰۴ نزدیک ۴.۵ میلیارد فقط صرف واردات قطعی بنزین شده است. این ماجرا، اما تنها به کمبود بنزین و یا صفهای طولانی ختم نمیشود.
موج شکایت رانندگان از افت کارکرد خودرو پس از سوختگیری، در هفتههای پایانی مرداد و ابتدای شهریور ۱۴۰۵ با یک رویداد عینی در رفسنجان به نقطه جوش رسید. این اتفاق بار دیگر پرسش قدیمی کیفیت بنزین ایران را به صدر اخبار اقتصادی برگرداند. اگرچه این نخستین خبر حاشیهبرانگیز استان کرمان نبود، خبر بنزین ۸۷ هزار تومان در کرمان هم طی ماههای اخیر حواشی بسیاری درست کرده بود. حالا کرمان با پدیده بنزین آبی مواجه شده است.
از نازل جایگاه، آب بیرون آمد؟
بر اساس گزارش رکنا در ۶ شهریور در یکی از جایگاههای سوخت رفسنجان بهجای بنزین از نازل آب خارج شد و شماری از خودروها و موتورسیکلتها بهجای سوخت، آب وارد باک کردند. در ویدئوی منتشرشده، جایگاهدار مدعی شد مشکل از جایگاه نبوده و آب از سوی شرکت نفت بهجای بنزین وارد جایگاه شده است. رکنا تصریح کرده علت دقیق این اتفاق و میزان خسارت واردشده به خودروها هنوز نیازمند بررسی و اعلامنظر رسمی مسئولان است؛ یعنی تا لحظه تنظیم این گزارش، هیچ نهاد رسمی (نه شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی و نه استانداری کرمان) ادعای جایگاهدار را تأیید یا رد نکرده است. نکته قابل توجه اینجاست که مدیرعامل شرکت نفت ستاره خلیج فارس در پی خبر ترکیب متانول با بنزین گفته است: «ترکیب متانول با بنزین باعث بهبود فرآیند احتراق، کاهش برخی آلایندهها و بهبود کیفیت هوا میشود.» او مدعی است که ارزیابی سوخت باید بر اساس مجموعه مشخصات فنی صورت گیرد و بنزین ایران را با کیفیت ارزیابی کرده است. این در حالی است که اتفاقات اخیر، خلاف این ادعا را ثابت میکند.
تجربه مشابه در قزوین
این حادثه یادآور پروندهای مشابه از تابستان سال گذشته (تیرماه ۱۴۰۴) است. مصطفی مولوی، بازرس ویژه رئیسجمهور، در نشستی با فعالان سیاسی قزوین گفته بود که سه خودروی حامل رئیسجمهور و محافظانش پس از سوختگیری در یک مجتمع بینراهی نزدیک قزوین خاموش شدند و پیگیریها نشان داد آن جایگاه بنزین بیکیفیت و مخلوط با آب عرضه میکرده است.
بیشتر بخوانید:واکنش محیط زیست به ترکیب جدید بنزین با متانول
صفهای طولانی بنزین؛ مقدمه موج تازه تورم و اعتراض؟
اما این روایت با واکنش رسمی صنف جایگاهداران مواجه شد. رضا نواز، سخنگوی صنف جایگاهداران، این ادعا را تکذیب کرد و گفت در همان روز بیش از هزار خودرو در همان جایگاه سوختگیری کردهاند و هیچ شکایتی از سوی مالکان آن خودروها ثبت نشده است. این تناقض میان روایت یک مقام دولتی و تکذیب صنفی، نشان میدهد که حتی در نمونه شاخصتر و پرسروصداتر سال گذشته نیز نتیجه آزمایشگاهی قطعی و علنی هرگز منتشر نشد.
متانول وارد بنزین شد؛ ماجرا چیست؟
همزمان با این حوادث، شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ایران در بیانیهای رسمی تأیید کرد که بخشی از بنزین کشور با متانول ترکیب میشود. طبق این بیانیه، استاندارد ملی ایران که با مشارکت خودروسازان و سازمان حفاظت محیطزیست تدوین شده، استفاده از متانول تا سقف ۳ درصد حجمی را مجاز میداند و آزمایشهای انجامشده در پالایشگاه ستاره خلیج فارس با غلظتی حدود نیمدرصد بوده است. این شرکت تأکید کرد که وجود متانول بهتنهایی نشانه بیکیفیتی بنزین نیست و کیفیت باید بر اساس مجموع مشخصات فرآورده نهایی سنجیده شود.
رضا سپهوند، نماینده خرمآباد و سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، در گفتوگو با ایسنا این اختلاط را تأیید کرد و گفت میزان فعلی متانول در بنزین حدود نیمدرصد است و مشکلی برای خودروها ایجاد نمیکند. او همچنین اشاره کرد در برخی کشورها تا ۱۵ درصد متانول در ترکیب سوخت استفاده میشود.
در مقابل، وحید قانعیفر، مدیرعامل پالایشگاه ستاره خلیج فارس، در یک گفتوگوی تلویزیونی که فرارو بازتاب داده، این ارتباط را رد کرد و گفت افزایش تولید بنزین ربطی به پایین آمدن کیفیت آن ندارد و کمیت با حفظ کیفیت افزایش یافته است.
با این حال، همه کارشناسان این خوانش آرام را نمیپذیرند. صادق الحسینی، کارشناس اقتصاد، در اظهاراتی که تابناک بازتاب داده، هشدار داد: پایین آوردن عدد اکتان و افزودن متانول ممکن است ظرف سه ماه آینده حجم زیادی از خودروها را دچار مشکل و خرابی موتور کند.
او همچنین صفهای اخیر را ناشی از افزایش سفرها و نه کمبود واقعی سوخت دانسته و گفته کشور برای مدیریت روزهای پرمصرف شهریور از ذخایر بنزین استفاده میکند.
چه کسی راست میگوید؟
ادعای مدیرعامل شرکت نفت ستاره خلیج فارس مبنی بر اینکه «ترکیب متانول با بنزین باعث بهبود فرآیند احتراق، کاهش برخی آلایندهها و بهبود کیفیت هوا میشود» از نظر علمی در یک شرط کلی قابل دفاع است، اما تعمیم آن به هر نوع اختلاط متانول و بنزین محل تردید جدی دارد. متانول یک سوخت اکسیژندار است که عدد اکتان بالایی دارد و در صورت استفاده در یک فرمولاسیون مهندسیشده میتواند مقاومت سوخت در برابر ناک را افزایش دهد و در شرایط مشخص، برخی آلایندههای حاصل از احتراق را کاهش دهد. به همین دلیل استفاده از متانول در سوخت خودرو در کشورهای مختلف سابقه دارد. برای نمونه، چین سالهاست روی بنزینهای متانولی مانند M۱۵، یعنی سوخت حاوی حدود ۱۵ درصد متانول، کار کرده و حتی برای این نوع سوخت استانداردهای اختصاصی تدوین کرده است. استانداردهای چینی همچنین روش مشخصی برای اندازهگیری مقدار متانول در سوخت دارند.
بیشتر بخوانید: بنزین زیر پای فرسودهها؛ نسخه ۵ لیتری دولت جواب میدهد؟
اما همین تجربه جهانی یک نکته اساسی را روشن میکند: متانول زمانی میتواند جزء قابل قبول سوخت باشد که میزان آن، خلوص، ترکیب بنزین پایه، مواد افزودنی، میزان آب و سازگاری آن با موتور و سیستم سوخت خودرو تحت کنترل باشد؛ بنابراین نمیتوان صرف وجود متانول را نشانه بهبود کیفیت بنزین دانست. حتی چین برای سوختهای متانولی، استاندارد و فرمولاسیون مشخص تعریف کرده و در نظام استانداردی خود، علاوه بر M۱۵، انواع دیگر سوختهای متانولی و افزودنیهای مخصوص آن را نیز مورد توجه قرار داده است. در ایران نیز استاندارد ملی مستقلی برای روش اندازهگیری متانول در بنزین متانولی وجود دارد و استاندارد «افزودنی سوخت متانولی» نیز در نظام استاندارد کشور به تصویب رسیده است.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که پای آب به میان بیاید. متانول برخلاف هیدروکربنهای اصلی بنزین، تمایل زیادی به جذب و اختلاط با آب دارد و حضور آب میتواند پایداری مخلوط متانول و بنزین را تحت تأثیر قرار دهد و در شرایط مشخص موجب جدایش فازی شود. در چنین وضعیتی، سوخت دیگر الزاماً یک مخلوط یکنواخت و پایدار نیست و ممکن است ترکیب سوخت ورودی به موتور تغییر کند؛ بنابراین اگر گزارشهای مربوط به وجود همزمان متانول و آب در برخی نمونههای بنزین صحت داشته باشد، موضوع از «استفاده از متانول به عنوان جزء سوخت» فراتر میرود و باید مشخص شود میزان متانول و آب چقدر بوده، آیا اختلاط بر اساس فرمولاسیون استاندارد انجام شده و آیا سوخت نهایی تمام مشخصات فنی لازم را داشته است.
در واقع، افزایش عدد اکتان یا بهبود احتمالی احتراق به تنهایی به معنای باکیفیت بودن بنزین نیست. کیفیت سوخت مجموعهای از شاخصها شامل عدد اکتان، گوگرد، بنزن، آروماتیکها، فشار بخار، منحنی تقطیر، میزان آب، پایداری و سازگاری با سیستم سوخت خودرو است؛ بنابراین استناد به تجربه کشورهای دیگر برای دفاع از حضور متانول در بنزین، بدون اعلام درصد متانول، میزان آب و مشخصات فنی سوخت نهایی، از نظر علمی کافی نیست. تجربه جهانی نشان میدهد که متانول میتواند جزء یک سوخت استاندارد باشد، اما «متانولدار بودن» به خودی خود مترادف «با کیفیتتر بودن» نیست.
تعمیرکاران چه میگویند؟
امیری، امدادگر خودرو در کرمان، در رابطه با تاثیر بنزین بی کیفیت بر وضعیت خودروها به رویداد ۲۴ گفت: «بنزین بی کیفیت زیاد شده است. خودروهای تیگو چینی عموما به خاطر بنزین بی کیفیت خراب شدهاند. پیستون ماشین میگیرد؛ ماشینهای ایرانی کمتر به مشکل میخورند. چینیها از جمله تیگو به خاطر سوخت بی کیفیت موتور میسوزد. قبلا نمونههای کمتری داشتیم، اما اخیرا خودروهای خراب بیشتری به این علت مراجعه میکنند. اگر بنزین بهتر شود، این مشکلات هم کاهش مییابد.»
اکبری، از امدادگران خودرو در بیرجند، نیز در این رابطه با رویداد ۲۴ گفت: «بنزین بد باعث میشود موتور میگیرد، پیستون میشکند و سوپاپ را ذوب میکند. ماشینهای توربو شارژ عموما دچار مشکل میشوند. عموما چینیها بیشتر به مشکل میخورند. در چهل روز اخیر این نمونهها بیشتر شدهاند. تعمیر موتور از ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومان هزینه دارد. خودروهایی داریم که دو ماه است ماندهاند و افراد نمیتوانند خودرویشان را تعمیر کنند. خودروهای ایرانی خیلی مشکلی با بنزین بی کیفیت ندارند، در پراید خود آب را هم بریزید حرکت میکند. عموما در مسیرهای جادهای کم تردد این اتفاق میافتد.»
روایتهای فضای مجازی؛ از شکستگی پیستون تا موتورهای سوخته
در یکی از پستهای منتشرشده در فضای مجازی، یک تعمیرکار با نمایش نتایج آزمایش بنزین در خودروهای مختلف نشان میدهد که حتی خودروهای چینی با کارکرد پایین نیز دچار مشکل شدهاند و در برخی موارد، موتور خودرو آسیب جدی دیده است.
در پست دیگری نیز فردی میگوید که پیستون خودروی بیامو او بهدلیل استفاده از بنزین بیکیفیت دچار شکستگی شده و تعمیر آن ۹۰۰ میلیون تومان هزینه داشته است.
در فضای مجازی عموما خودروهای چانگان با موتور سه سیلندر عموما دچار چالشهای اساسی و شکستگی پیستون شدهاند. رانندگی پرسرعت، اکتانهای تقلبی، موتور ضعیف و بنزین بی کیفیت چند عامل مشکل موتور خودروها معرفی شدهاند.
