علیالطاهر؛ ارتفاع کوچکی که معادلات جنوب لبنان را تغییر داد | آیا پایگاه راهبردی حزبالله سقوط کرد؟
رویداد۲۴ | ارتفاعات علیالطاهر در جنوب لبنان و در شمال رودخانه لیتانی قرار دارد؛ منطقهای که حدود ۱۵ کیلومتر با مرز اسرائیل فاصله دارد و از شرق بر شهر نبطیه، یکی از مهمترین مراکز جمعیتی و اجتماعی جنوب لبنان، اشراف دارد.
این ارتفاع حدود ۶۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، بر مجموعهای از مناطق مهم مانند نبطیه، اقلیمالتفاح، جبلالریحان و مسیرهای ارتباطی میان جنوب لبنان، ساحل و دره بقاع غربی مسلط است.
اهمیت این منطقه فقط به امکان دیدهبانی محدود نمیشود. اسرائیل ماهواره، پهپاد، سامانههای نظارت الکترونیکی، جنگنده و تسلیحات هدایتشونده دقیقی در اختیار دارد که قادرند اهداف را در سراسر لبنان رصد و هدف قرار دهند. پس چرا باید مجموعهای از تپهها را بهصورت فیزیکی در اختیار بگیرد؟
سرتیپ بازنشسته منیر شحاده، رئیس پیشین دادگاه نظامی لبنان و فرمانده سابق پلیس نظامی در جنوب این کشور به این سوال پاسخ داده است. او به عربنیوز گفت: «اهمیت علیالطاهر در این نیست که اسرائیل برای دیدن یا هدف قرار دادن اهداف به این تپه نیاز دارد. اسرائیل ماهواره، پهپاد، سامانههای شناسایی الکترونیکی، هواپیماهای جنگی و تسلیحات دقیق دارد. اهمیت واقعی این است که در اختیار داشتن ارتفاعات چیزی به اسرائیل میدهد که فناوری بهتنهایی قادر به تأمین آن نیست: حضور فیزیکی دائمی در جغرافیای لبنان.»
به گفته او کنترل این ارتفاعات به اسرائیل امکان نظارت بهتر بر تحرکات اطراف نبطیه، اقلیمالتفاح و جبلالریحان را میدهد و در عین حال امکان استقرار سامانههای زمینی نظارتی و ارتباطی را فراهم میکند.
شحاده افزود مهمتر از همه، این ارتفاعات میتوانند عمق بیشتری به هر منطقه امنیتی که اسرائیل درصدد ایجاد آن است بدهند. چنین دستاوردی همچنین میتواند در سیاست داخلی اسرائیل ارزش داشته باشد.
او می گوید: «کنترل تپهها یک برگ مذاکره و سیاسی است؛ زیرا هرکس ارتفاعات را در اختیار داشته باشد، میتواند کنترل نظامی را به یک امر واقع تبدیل کند.»
شحاده افزود: «اصرار اسرائیل بر علیالطاهر، با وجود برخورداری از تمام این فناوریها، تأیید میکند که مسئله فقط نابودی تواناییهای حزبالله از طریق حملات هوایی نیست؛ مسئله کنترل سرزمین نیز هست.»
به همین دلیل است که برخی تحلیلگران نظامی معتقدند مسئله اصلی اسرائیل در علیالطاهر فقط نابودی تواناییهای حزبالله نیست، بلکه ایجاد یک واقعیت جدید در جغرافیای جنوب لبنان است.
از قلعه شقیف تا علیالطاهر؛ چرا اسرائیل روی این منطقه تمرکز کرد؟
پیشروی اسرائیل به عمق جنوب لبنان در جریان درگیریهای دوم مارس، در نزدیکی قلعه شقیف متوقف شد. پس از مذاکرات مستقیم لبنان و اسرائیل که ۱۴ آوریل با میانجیگری آمریکا برگزار شد، یک آتشبس موقت برقرار شد.
نیروهای اسرائیلی در جریان پیشروی خود چند نقطه کلیدی، از جمله قلعه تاریخی شقیف (بوفور)، را تصرف کردند.
قلعه شقیف یکی از مهمترین نقاط مرتفع جنوب لبنان است و تنها چند کیلومتر با علیالطاهر فاصله دارد. پس از تثبیت حضور اسرائیل در این منطقه، نگاه ارتش این کشور به سمت ارتفاعات علیالطاهر رفت؛ منطقهای که از نظر نظامی میتوانست حلقه بعدی در ایجاد یک کمربند امنیتی در جنوب لبنان باشد.
ارتش اسرائیل در ماه ژوئن اعلام کرده بود که علیالطاهر یکی از «اولویتهای عملیاتی اصلی» این کشور است و آن را در نقشه منطقه حائل مورد نظر خود قرار داده بود.
ادعای اسرائیل: یک پایگاه زیرزمینی بزرگ حزبالله
مهمترین بخش روایت اسرائیل درباره علیالطاهر، به آنچه در زیر زمین این ارتفاعات وجود دارد مربوط میشود.
ارتش اسرائیل مدعی است حزبالله طی سالها یک مجموعه زیرزمینی گسترده در این منطقه ایجاد کرده که شامل مراکز فرماندهی، انبارهای تسلیحات، اتاقهای استقرار نیرو، سیستمهای برقرسانی، امکانات اقامتی مانند آشپزخانه و حمام بوده است.
اسرائیل همچنین مدعی شده این مجموعه به یگان بدر حزبالله مرتبط بوده؛ یگانی که مسئولیت فعالیتهای حزبالله در شمال رودخانه لیتانی را برعهده دارد. بر اساس روایت اسرائیل، این تونلها به نیروهای حزبالله اجازه میداد مدت طولانی در زیر زمین باقی بمانند و عملیات علیه نیروهای اسرائیلی و شهرهای شمالی اسرائیل را مدیریت کنند.
عملیات اسرائیل؛ کنترل کامل یا محاصره یک منطقه؟
۵ جولای یعنی درست در میانه توافق ایران و آمریکا دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، خواسته بود که حمله به یک ارتفاع راهبردی در جنوب لبنان را به تعویق بیندازد؛ منطقهای که نیروهای اسرائیلی هفتههاست برای تصرف آن از حزبالله تلاش میکنند.
شبکه ۱۵ اسرائیل با استناد به منابعی که آنها را آگاه توصیف کرده، گزارش داده بود که ارتش اسرائیل از مدتی پیش برای اجرای عملیاتی بهمنظور نابودی ارتفاعات علیالطاهر آماده بوده. اما بنا بر گزارشها، ترامپ از نتانیاهو خواسته هرگونه عملیات برای نابودی این منطقه را به تعویق بیندازد؛ زیرا نگران است یک انفجار بزرگ بتواند مذاکرات واشنگتن با تهران را مختل کند.
در نهایت تنشها آخر هفته گذشته پس از آن که سه سرباز اسرائیلی در منطقه علیالطاهر، در حملهای که اسرائیل آن را پهپادی توصیف کرده، بهشدت زخمی شدند، تشدید شد. حزبالله مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفت اما این تنش ها به حمله اسرائیل به علی الطاهر منجر شد و ارتش اسرائیل پنجشنبه اعلام کرد که «کنترل عملیاتی» ارتفاعات علیالطاهر و زیرساختهای زیرزمینی آن را به دست گرفته است.
بر اساس بیانیه ارتش اسرائیل، نیروهای این کشور پس از هفتهها عملیات، دو مسیر زیرزمینی اصلی را پاکسازی کردهاند و برخی نیروهای حزبالله کشته شده و برخی دیگر از منطقه خارج شدهاند. اسرائیل همچنین اعلام کرده که عملیات برای خنثیسازی کامل تونلها همچنان ادامه دارد.
یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، که پنجشنبه گفته بود ایران «دوست دارد در اعیاد یهودی حمله کند»، صبح جمعه در بیانیهای اعلام کرد تصرف ارتفاعات علیالطاهر به معنای تکمیل مرحله تثبیت حضور اسرائیل در منطقه امنیتی جنوب لبنان است.
کاتس گفت: «تونلهای علیالطاهر بهعنوان مرکز فرماندهی برای حملات علیه نیروهای ما و منطقه الجلیل مورد استفاده قرار میگرفت و در عین حال آخرین دژ دفاعی از منطقه نبطیه ــ که برای حزبالله اهمیت فوقالعادهای دارد ــ محسوب میشد. به همین دلیل این تونلها از اهمیت راهبردی برخوردارند.»
او افزود: «اکنون ارتش اسرائیل روند خنثیسازی تونلها را تکمیل خواهد کرد و تمهیدات تاکتیکی لازم را برای حفظ ارتفاعات و جلوگیری از استقرار دوباره دشمن در منطقه انجام خواهد داد.»
کاتس همچنین گفت اسرائیل تا زمانی که حزبالله خلع سلاح نشود و تهدید علیه ساکنان الجلیل از بین نرود، از منطقه امنیتی لبنان عقبنشینی نخواهد کرد.
اما این روایت با تردیدهایی مواجه شده است.
رسانههای آمریکایی از جمله واشنگتن پست تصریح میکنند که مشخص نیست دامنه کنترل اسرائیل بر این منطقه تا چه اندازه است. حزبالله نیز از زمان اعلام اسرائیل تاکنون بیانیه رسمی در اینباره منتشر نکرده است.
ایهاب حماده، نماینده حزبالله در پارلمان لبنان، این پرسش را مطرح کرده که اگر ارتش اسرائیل واقعاً کنترل منطقه را در اختیار دارد، چرا همچنان این ارتفاع را هدف حمله قرار میدهد.
عکاس آسوشیتدپرس که روز جمعه به روستای نزدیک کفررمان رفته بود، هیچ نشانهای از حضور نظامی اسرائیل در ارتفاع مشاهده نکرد.
روایت حزبالله: شکست کامل رخ نداده است
حزبالله تاکنون سقوط کامل علیالطاهر را نپذیرفته است.
این گروه اعلام کرده که اسرائیل تلاش کرده پیشروی کند اما نیروهای مقاومت همچنان آماده مقابله هستند.
منابع نزدیک به حزبالله گفتهاند نیروهای این گروه از مسیرهای مخفی زیرزمینی همچنان امکان جابهجایی دارند و اسرائیل تنها توانسته بخشهایی از منطقه را تحت فشار قرار دهد.
در مقابل، اسرائیل معتقد است ادامه فعالیت زیرزمینی حزبالله دیگر امکانپذیر نیست.
نقش ایران؛ از ادعای حضور سپاه تا هشدار تهران
بیشتر بخوانید:
چرا جمهوری اسلامی سرنوشت خود را به لبنان گره زده است؟
آیا لبنان از دستور کار ایران خارج شده بود؟ | پشتپرده آخرین ناکامی دیپلماتیک با آمریکا
یکی از حساسترین بخشهای پرونده علیالطاهر، ادعاها درباره نقش ایران است.
برخی رسانهها و چهرههای نزدیک به جریان مقاومت در ایران، سقوط ارتفاعات علیالطاهر در جنوب لبنان را تأیید کردهاند. برخی منابع امنیتی لبنانی پیشتر مدعی شده بودند که اطلاعاتی در اختیار دارند که نشان میدهد فرماندهان، نیروهای رزمی و نیروهای فنی سپاه پاسداران ایران در بخشهای زیرزمینی علیالطاهر حضور داشتهاند.
خبرگزاری رویترز نیز به نقل از دو منبع آگاه گزارش داده بود که بیش از ۱۲ عضو سپاه پاسداران، از جمله دستکم دو افسر ارشد، در کنار نیروهای حزبالله در این منطقه حضور داشتهاند. همچنین برخی منابع مدعی شده بودند که میان ۷۰ تا ۱۰۰ نیروی حزبالله در مجموعه زیرزمینی مستقر بودهاند.
بر اساس این روایت، ایران تلاش داشته حضور خود در این منطقه را حفظ کند و در صورت حمله اسرائیل، حزبالله را تنها نگذارد. حتی گزارشهایی منتشر شد که تهران به رهبران حزبالله اطلاع داده است در رویارویی با اسرائیل از این گروه حمایت خواهد کرد.
در همین حال، برخی رسانهها گزارش دادند که منابع نزدیک به حزبالله معتقد بودهاند این گروه در صورت تلاش اسرائیل برای تصرف ارتفاعات، روی مداخله ایران حساب میکند.
اما روایت اسرائیل کاملاً متفاوت بود. یدیعوت آحارانوث و برخی دیگر از رسانههای اسرائیلی به نقل از مقامهای امنیتی این کشور گزارش دادند که در جریان عملیات چند هفتهای ارتش اسرائیل در علیالطاهر، هیچ مستشار ایرانی یا عضو نیروی قدس سپاه پاسداران در این منطقه حضور نداشته است.
روزنامه معاریو نیز به نقل از یک منبع نظامی اسرائیلی نوشت برآورد ارتش اسرائیل این است که هیچ نیروی ایرانی در مجموعه زیرزمینی علیالطاهر حضور نداشته و شماری از نیروهای حزبالله نیز به دلیل شرایط سخت، از جمله کمبود آب و غذا، جان خود را از دست دادهاند.
نیویورکتایمز نیز گزارش داده بود که ایران تلاش میکند روایت متفاوتی از وضعیت علیالطاهر ارائه کند. در این گزارش به نقل از یک مقام ایرانی و یکی از اعضای سپاه پاسداران آمده بود که تصرف این ارتفاعات «عبور از یک خط قرمز» خواهد بود و حزبالله تسلیحات مهمی را در این منطقه ذخیره کرده است.
بر اساس همین روایت، مجموعه زیرزمینی علیالطاهر سه مسیر خروج داشته که دو مسیر آن تحت کنترل اسرائیل قرار گرفته و مسیر سوم نیز در آستانه فروپاشی بوده است. این منابع گفته بودند اولویت ایران و حزبالله، خارج کردن نیروها و نجات تسلیحات ذخیرهشده بوده، اما احتمال موفقیت در این اقدام کاهش یافته است.
در کنار این گزارشها، مؤسسه پژوهشی اسرائیلی مرکز اطلاعات و تروریسم مئیر عَمیت (Amit Intelligence and Terrorism Information Center) به نقل از منابع امنیتی لبنان مدعی شده که ایران تلاش کرده حضور میدانی خود را در جنوب لبنان تقویت کند و حتی نیروهایی از سپاه با گذرنامههای جعلی وارد لبنان شدهاند.
این ادعاها اما از سوی حزبالله رد شد. محمود قماطی، نایبرئیس شورای سیاسی حزبالله، اعلام کرد هیچ «نیروی رزمی ایرانی» در صفوف حزبالله در جنوب لبنان حضور ندارد. بخش اطلاعرسانی حزبالله نیز گزارش رسانههای عربی درباره حضور گسترده نیروهای سپاه و حزبالله در این مجموعه را تکذیب کرد.
در نهایت، چند هفته بعد، ارزیابی ارتش اسرائیل نیز بر این موضوع تأکید داشت که هیچ افسر یا نیروی ایرانی در مجموعه زیرزمینی علیالطاهر گرفتار نشده است.
با وجود این، مسئله حضور یا عدم حضور ایران در علیالطاهر همچنان بخشی از جنگ روایتها باقی مانده است؛ جنگی که از میدان لبنان فراتر رفته و حالا در داخل ایران به نزاعی سیاسی درباره توافق، مقاومت و آینده راهبرد منطقهای تبدیل شده است.
موضع دولت لبنان؛ میان توافق و مقاومت
علیالطاهر دولت لبنان را نیز در موقعیت دشواری قرار داده است. در داخل لبنان، علیالطاهر نمادی از مناقشهای بسیار گستردهتر از محدوده جغرافیایی خود شده است.
آمریکا پیشنهاد کرده بود در چارچوب توافقهای جدید، ارتش لبنان کنترل برخی مناطق جنوب را برعهده بگیرد و زیرساختهای نظامی حزبالله در آن مناطق برچیده شود.
رئیسجمهور لبنان نیز پیشنهاد داده بود حزبالله از ارتفاعات خارج شود و ارتش لبنان جایگزین شود. طارق متری، معاون نخستوزیر لبنان، اواخر ماه اوت به یک شبکه تلویزیونی عربی گفت ارتش لبنان آماده است کنترل علی طاهر را در دست بگیرد.
روزنامه «الاخبار» نزدیک به حزبالله در گزارشی گفه جوزف عون پیشتر در ژوئیه ۲۰۲۶ طرح تخلیه ارتفاعات را به حزبالله ارائه کرده و استدلال کرده بود که این اقدام میتواند مانع ادامه عملیات نظامی اسرائیل در منطقه شود.
اما حزبالله این پیشنهاد را رد کرد.
استدلال حزبالله این بود که در صورت پذیرش پیشنهاد مربوط به علیالطاهر، اسرائیل در مرحله بعد خواستار تخلیه سایر مواضع «مقاومت»، از جمله اقلیمالتفاح، بقاع غربی و مناطق دیگری در جنوب لبنان و دره بقاع خواهد شد.
عماد مرمل، روزنامهنگار و تحلیلگر نزدیک به حزبالله، احتمال عقبنشینی داوطلبانه این گروه از ارتفاعات را رد کرده و گفته بود چنین اقدامی سابقه خطرناکی ایجاد میکند که اسرائیل میتواند در مناطق دیگر نیز به دنبال تکرار آن باشد.
او همچنین استدلال کرده بود که علیالطاهر در شمال رودخانه لیتانی قرار دارد و بنابراین خارج از محدوده ترتیبات مرتبط با قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت است؛ ترتیباتی که به گفته او صرفاً مناطق جنوب رودخانه لیتانی را در بر میگیرد.
منابع نزدیک به حزبالله نیز گفتهاند این سازمان تنها در مناطق جنوب لیتانی و در چارچوب اجرای قطعنامه ۱۷۰۱ آماده واگذاری زیرساختهای خود به ارتش لبنان است. هرگونه بحث درباره زیرساختهای حزبالله در شمال رودخانه باید در قالب گفتوگویی داخلی در لبنان و بخشی از سیاست این سازمان برای دستیابی به توافق ملی گسترده درباره راهبرد امنیت ملی صورت گیرد.
حزبالله نیز اعلام کرد قصد ندارد داوطلبانه از ارتفاعات علیالطاهر عقبنشینی کند و برای جلوگیری از تسلط ارتش اسرائیل بر منطقه «مقاومت» خواهد کرد. این گروه همچنین معتقد بود پذیرش پیشنهاد جوزف عون میتواند اسرائیل را به مطالبه تخلیه دیگر مواضع مهم «مقاومت»، از جمله مناطق واقع در شمال رودخانه لیتانی، سوق دهد.
مسئله کنترل ارتفاعات علیالطاهر به آزمونی برای توانایی دولت لبنان در عمل به تعهد خود برای برچیدن زیرساختهای حزبالله تبدیل شده است. اکراه ارتش لبنان از رویارویی با نیروهای حزبالله مستقر در این منطقه و همچنین نگرانی از واکنش مستقیم ایران علیه اسرائیل در صورت حمله احتمالی به نیروهای سپاه پاسداران ــ که احتمال حضورشان در منطقه مطرح شده بود ــ نشاندهنده ابعاد پیچیده این مسئله در عرصه داخلی لبنان، رویارویی اسرائیل و حزبالله و تلاش برای دستیابی به توافقی میان اسرائیل و لبنان است.
چرا علیالطاهر برای نتانیاهو اهمیت سیاسی دارد؟
علیالطاهر تنها یک هدف نظامی نیست؛ یک دستاورد سیاسی هم محسوب میشود.
انتخابات اسرائیل در ماه اکتبر برگزار میشود و کنترل منطقهای که سالها یکی از پایگاههای حزبالله محسوب میشده، میتواند برای دولت بنیامین نتانیاهو یک پیروزی تبلیغاتی مهم باشد.
آندرهآ تننتی، سخنگوی سابق نیروهای یونیفل، گفته بود اسرائیل پیش از انتخابات به یک «پیروزی بزرگ» در منطقهای که همواره پایگاه حزبالله شناخته میشده نیاز دارد.
در نهایت؛ آیا علیالطاهر سقوط کرده است؟
پاسخ قطعی هنوز دشوار است.
آنچه روشن است این است که علیالطاهر دیگر صرفاً یک ارتفاع کوچک در جنوب لبنان نیست؛ این منطقه به نمادی از رقابت میان اسرائیل، حزبالله، ایران و دولت لبنان تبدیل شده است.
اسرائیل مدعی است یک مرکز راهبردی حزبالله را از بین برده و کنترل عملیاتی منطقه را در دست گرفته است.
حزبالله میگوید اسرائیل نتوانسته پیروزی کامل به دست آورد.
اما حتی اگر کنترل کامل اسرائیل هنوز محل اختلاف باشد، یک واقعیت قابل انکار نیست: معادله امنیتی جنوب لبنان تغییر کرده و علیالطاهر به یکی از مهمترین آزمونهای آینده رابطه میان اسرائیل، حزبالله و ایران تبدیل شده است.
