مردم گرفتار معیشت، مسئولان درگیر پوشش زنان | چرا ائمه جمعه دوباره یاد حجاب افتادند؟
رویداد۲۴| اظهارات امروز ائمه جمعه تهران و قم بار دیگر نشان داد که مسئله حجاب همچنان یکی از محورهای جدی در بخشی از تریبونهای رسمی است؛ حتی در شرایطی که کشور همزمان با فشارهای اقتصادی، پیامدهای جنگ و تهدیدهای خارجی روبهروست. محمد سعیدی، امامجمعه قم، در خطبههای امروز «کشف حجاب» را «حرام شرعی و سیاسی» خواند و خواستار برخورد قاطع قانونی و امنیتی با زنان بیحجاب شد. همزمان سیداحمد خاتمی، امامجمعه موقت تهران، با تأکید بر اینکه نظام حامی بیحجابی نیست، گفت زنانی که در تجمعات سیاسی شرکت میکنند، حتی اگر حجاب رسمی را رعایت نکنند، حضورشان در این تجمعات «کار خوبی» است.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که مسئله حجاب در سالهای اخیر از یک موضوع صرفاً فرهنگی و اجتماعی به یکی از مناقشهبرانگیزترین مسائل سیاسی و امنیتی کشور تبدیل شده است. از یک سو بخشی از جامعه سبک متفاوتی از پوشش را در زندگی روزمره انتخاب کرده و از سوی دیگر، برخی تریبونهای رسمی همچنان بر ضرورت اجرای سختگیرانه مقررات حجاب تأکید دارند.
حجاب و استانداردهای دوگانه حاکمیت
یکی از نکات قابل توجه در سخنان امروز، تفاوتی است که میان نوع مواجهه با زنان کمحجاب در تجمعات سیاسی و فضای عمومی دیده میشود. احمد خاتمی صراحتاً گفت زنانی که در تجمعات شرکت میکنند، اگرچه حجاب رسمی را رعایت نکنند، شهروندان کشور هستند و حضورشان در این تجمعات «کار خوبی» است؛ اما همزمان تأکید کرد که نباید آنها تصور کنند نظام حامی بیحجابی است.
این موضعگیری در کنار تصاویری که طی ماههای اخیر از حضور زنان با پوششهای متفاوت در برخی تجمعات و مراسمهای مورد حمایت حکومت منتشر شده، پرسشهایی درباره نحوه مواجهه رسمی با مسئله حجاب ایجاد کرده است. برای نمونه، اختلاف برخورد با موضوع حجاب زنان در تجمعات مورد تایید نظام و برخی رویدادهای ورزشی در کشور. در چنین شرایطی، منتقدان این رویکرد میتوانند استدلال کنند که معیار برخورد با پوشش زنان، دستکم در عمل، همیشه یکسان نبوده است؛ در حالی که مقامهای رسمی همچنان بر ضرورت رعایت حجاب به عنوان یک الزام قانونی و فرهنگی تأکید دارند.
بازگشت ادبیات امنیتی به مسئله حجاب
سخنان محمد سعیدی در قم از این جهت قابل توجه است که مسئله حجاب را مستقیماً به حوزه امنیتی پیوند میزند. او در خطبههای امروز کشف حجاب را «حرام شرعی و سیاسی» خواند و بر برخورد قاطع قانونی و امنیتی با آن تأکید کرد.
این ادبیات البته برای نخستین بار مطرح نمیشود. سعیدی در ماههای گذشته نیز در سخنان خود بر برخورد با بیحجابی تأکید کرده و آن را بخشی از مواجهه با آنچه «تخریب فرهنگی» میخواند، دانسته است.
اما مسئله مهم اینجاست که برخورد امنیتی با حجاب، در جامعهای که تجربه اعتراضات ۱۴۰۱ را پشت سر گذاشته، صرفاً یک تصمیم فرهنگی تلقی نمیشود. هر تصمیم درباره نحوه مواجهه با پوشش زنان میتواند پیامدهایی فراتر از حوزه فرهنگی داشته باشد و بر رابطه میان جامعه و نهادهای رسمی اثر بگذارد.
گزارشهای مختلف درباره تشدید برخورد با واحدهای صنفی و محدودیتهایی که در برخی شهرها متوجه کسبوکارها به دلیل نوع پوشش مشتریان شده، این نگرانی را نیز ایجاد کرده است که دامنه اجرای سیاستهای حجاب از سطح رفتار فردی فراتر برود و به فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی روزمره مردم برسد.
در چنین وضعیتی، کافهدار، رستوراندار یا صاحب یک کسبوکار کوچک تنها با مسئله رعایت یک مقررات اداری مواجه نیست؛ بلکه ممکن است تصمیمهای مرتبط با پوشش مشتریان مستقیماً بر ادامه فعالیت اقتصادی او اثر بگذارد. این موضوع در شرایط رکود و فشار اقتصادی، حساسیت بیشتری پیدا میکند.
دنیای متفاوت مردم و مسئولان
مسئله اصلی شاید همین فاصله میان بخشی از واقعیت اجتماعی و سیاست رسمی باشد. در سالهای گذشته، پوشش زنان در ایران تغییر محسوسی کرده و حضور زنان با پوششهای متفاوت از الزام رسمی در خیابانهای شهرهای بزرگ به پدیدهای قابل مشاهده تبدیل شده است.
با این حال، اظهارات امروز امامجمعه قم نشان میدهد که دستکم بخشی از جریانهای رسمی نهتنها قصد کنار گذاشتن این مسئله را ندارند، بلکه همچنان آن را موضوعی مرتبط با سیاست، امنیت و مقابله با دشمن میدانند. این در حالی است که جامعه با مسائل متعددی از تورم و کاهش قدرت خرید گرفته تا مشکلات انرژی، اشتغال و نگرانی درباره آینده کشور مواجه است.
نقش حجاب در حفظ انسجام ملی
بخش قابل توجهی از سخنان امروز احمد خاتمی نیز به مسئله «وحدت» اختصاص داشت. او از ضرورت حفظ وحدت سخن گفت، اما در همان سخنان تأکید کرد که کسانی که میخواهند وحدت باقی بماند، نباید در «بیحجابی» بدمند و نظام حامی بیحجابها نیست.
اینجا یک مسئله اساسی شکل گرفته و این سوال مطرح میشود که اگر هدف، حفظ انسجام اجتماعی است، نحوه مواجهه با بخشی از جامعه که سبک پوشش متفاوتی دارد، چه نقشی در این انسجام خواهد داشت؟
تجربه سالهای اخیر نشان داده است که مسئله حجاب دیگر صرفاً در محدوده اختلاف میان موافقان و مخالفان یک حکم شرعی باقی نمانده است. این موضوع برای بخشی از جامعه به مسئلهای درباره حق انتخاب و سبک زندگی تبدیل شده و برای بخش دیگری همچنان موضوعی مرتبط با هویت دینی و فرهنگی است. تبدیل این اختلاف اجتماعی به منازعه امنیتی، میتواند فاصله میان این دو نگاه را بیشتر کند.
در شرایطی که کشور با فشارهای اقتصادی و تهدیدهای خارجی روبهروست، حفظ انسجام اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا میکند. اما وحدت اجتماعی الزاماً با یکسانسازی سبک زندگی یا برخورد انتظامی با تفاوتهای اجتماعی به دست نمیآید. بخشی از جامعه ممکن است دقیقاً از همین نقطه احساس کند که مطالبات و انتخابهای روزمرهاش نادیده گرفته میشود.
مسئله حجاب در ایران، بنابراین، تنها مسئله روسری و پوشش نیست؛ مسئلهای است که به رابطه دولت و جامعه، حدود مداخله حکومت در زندگی خصوصی و عمومی شهروندان و نحوه تعریف «وحدت» گره خورده است.
خطبههای جمعه و یک اولویت بحثبرانگیز
آنچه در خطبههای امروز تهران و قم برجسته شد، فقط تکرار مواضع پیشین درباره حجاب نبود؛ بلکه نشان داد که این مسئله همچنان برای بخشی از تریبونهای رسمی اولویتی سیاسی و امنیتی دارد. سعیدی بر برخورد قاطع تأکید کرد و خاتمی نیز در عین پذیرش حضور زنان کمحجاب در تجمعات سیاسی، مرز روشنی میان «حضور سیاسی» و «پذیرش بیحجابی» ترسیم کرد.
در سوی دیگر، جامعهای قرار دارد که در سالهای گذشته تغییرات قابل توجهی را در سبک زندگی خود تجربه کرده است. فاصله میان این دو واقعیت، همان شکافی است که سیاستگذاری درباره حجاب را به یکی از دشوارترین مسائل اجتماعی و سیاسی کشور تبدیل کرده است.
در چنین شرایطی، تکرار ادبیات برخورد و امنیتیسازی مسئله حجاب ممکن است به جای آنکه شکاف موجود را کاهش دهد، آن را به یکی از مناقشات دائمی میان جامعه و ساختار رسمی تبدیل کند. مسئلهای که امروز بار دیگر از تریبونهای نماز جمعه به صدر بحث عمومی بازگشته است.
