روسیه چگونه ایران را برای دور بعدی تشدید تنشها آماده میکند؟

رویداد۲۴ | در هفته جاری، خوشبینی محتاطانهای درباره احتمال کاهش تنشها در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران شکل گرفته است. میانجیگران قطری و پاکستانی تلاشهای خود را برای دستیابی به توافقی میان طرفهای درگیر افزایش دادهاند؛ آن هم پس از استقرار گسترده تجهیزات و نیروهای نظامی در منطقه که نگرانیها درباره آغاز دوباره مرحله درگیری مستقیم نظامی را افزایش داده است.
الجزیره در گزارشی می گوید: عوامل مختلفی در تصمیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برای خودداری موقت از انجام حملات جدید نقش داشتهاند. یکی از این عوامل، بدون تردید، توانایی ایران در شناسایی زودهنگام حملات احتمالی و پاسخگویی دقیق به آنهاست؛ قابلیتی که به احتمال زیاد با استفاده از اطلاعات مکانی و اطلاعات سیگنالی در سطح نظامی، که روسیه در اختیار تهران قرار میدهد، امکانپذیر شده است.
رصد ماهوارههای جاسوسی روسیه در خاورمیانه
گزارش الجزیره به قلم نواف عبید، پژوهشگر ارشد گروه مطالعات جنگ در کینگز کالج لندن و بنیانگذار پروژه اطلاعاتی AURORAH GeoSignal MASINT System است؛ سامانهای برای تلفیق اطلاعات چندحوزهای. او همچنین نویسنده کتاب در دست انتشار «پیروزی خاموش عربستان سعودی در جنوب یمن؛ چگونه ریاض با برتری در سامانههای فرماندهی، کنترل، ارتباطات، رایانه، سایبری، اطلاعات، مراقبت و شناسایی، ابتکار عمل در میدان نبرد را بازپس گرفت» است.
نواف عبید در یادداشت خود می گوید: در هشت ماه گذشته، پروژه «آرورا» (AURORAH) که من بنیانگذار آن هستم، مسیر حرکت ماهوارههای جاسوسی روسیه را زیر نظر داشته است. این پروژه دستکم ۲۰ ماهواره روسی از مجموعه کاسموس-۲۶۰۰ را شناسایی کرده که مسیر حرکت ۱۸ مورد از آنها قابل ردیابی است.
او می گوید: تمرکز من بر این مجموعه به این دلیل است که جدیدترین و مانورپذیرترین ماهوارههای شناسایی نظامی روسیه را در بر میگیرد.
این ماهوارهها میتوانند اطلاعات نقشهبرداری نظامی از تأسیسات و عوارض زمین، تصاویر اپتیکی، دادههای راداری و اطلاعات سیگنالی را جمعآوری کنند. این اطلاعات شامل انتشار امواج راداری و سایر سیگنالهای فرکانس رادیویی و همچنین فعالیتهای ارتباطی نظامی است.
به گفته نواف عبید، ماهوارههایی که من رصد کردهام، منطقه وسیعی از سوریه، لبنان و اسرائیل گرفته تا اردن، عربستان سعودی، بخشهای گسترده شبهجزیره عربستان، عراق و ایران را پوشش میدهند. محدوده پوشش آنها همچنین شامل تنگه بابالمندب و تنگه هرمز است.
این ماهوارهها تقریباً هر ۹۵ دقیقه یک بار به دور زمین میچرخند و بسته به زاویه و شرایط مشاهده، روزانه حدود سه تا چهار بار از موقعیتهای مناسب برای رصد این منطقه عبور میکنند.
عبید می گوید: من مشاهده کردم که چگونه موقعیت برخی ماهوارههای مانورپذیر بهگونهای تغییر داده شده است که مستقیماً یا تقریباً از بالای اهداف نظامی و زیرساختی منطقه عبور کنند.
البته تمام مجموعه ماهوارهها جابهجا نشدهاند، بلکه تنها موقعیت ماهوارههای مشخصی تغییر کرده است؛ اقدامی که میتواند زمانبندی و کیفیت پوشش اطلاعاتی اهداف موردنظر را بهبود بخشد.
مشاهده میشد که این ماهوارههای روسی پیش از هدف قرار گرفتن برخی اهداف از فراز آنها عبور میکردند و پس از حمله نیز بار دیگر از همان مناطق میگذشتند؛ احتمالاً با هدف ارزیابی میزان خسارات واردشده.
همین الگو بارها پیش و پس از حملات ایران نیز تکرار شد.
او می گوید: با توجه به دقتی که ایران در هدف قرار دادن اهداف نظامی و غیرنظامی آمریکا و کشورهای حاشیه خلیج فارس از خود نشان داد، نتیجهگیری من این است که روسیه اطلاعات مکانی موردنیاز ارتش ایران را برای اجرای این حملات در اختیار آن قرار داده است.
اطلاعات ماهوارهای روسیه؛ ابزاری برای شناسایی حملات احتمالی آمریکا
بیشتر بخوانید:
آیا روسیه و چین باز هم پشت ایران را خالی کردهاند؟
مشکل آمریکا این است که چنین تواناییهای اطلاعاتی تنها برای انتخاب اهداف نظامی کاربرد ندارند، بلکه میتوان از آنها برای نظارت بر تجمع و آرایش نیروهای نظامی نیز استفاده کرد.
در شرایطی که هواپیماهای آمریکایی در حال تغییر محل استقرار هستند، نیروهای دریایی دوباره آرایش میگیرند و زیرساختهای نظامی آمریکا در منطقه تقویت میشوند، ماهوارههای روسیه میتوانند تصویری روشن از این تحرکات ارائه دهند.
این ماهوارهها همچنین میتوانند شدت فعالیتهای ارتباطی نظامی را بررسی کنند؛ از جمله اینکه ارتباطات از چه مناطقی برقرار میشوند، چه زمانی حجم فعالیتها افزایش مییابد و الگوی این فعالیتها چگونه تغییر میکند.
این احتمال نیز وجود دارد که برخی ماهوارههای جاسوسی بتوانند ارتباطات نظامی را شنود کنند، هرچند بعید است قادر به رهگیری تمامی پیامها باشند.
اطلاعات جمعآوریشده میتواند در اختیار سازمانهای اطلاعاتی ایران قرار گیرد تا به رهبران این کشور کمک کند از نیروهای خود محافظت کنند، سامانه فرماندهی را فعال نگه دارند و حتی پیش از آغاز درگیری، برای پاسخ نظامی آماده شوند.
بنابراین دسترسی ایران به دادههای ماهوارهای روسیه، تلاش آمریکا برای ایجاد همزمان آمادگی تهاجمی و محافظت از نیروهای خود در برابر حملات تلافیجویانه را پیچیدهتر خواهد کرد.
یکی از راهکارها برای آمریکا این است که آرایش نیروهای نظامی خود را به مناطقی دورتر از برد تسلیحات ایران منتقل کند تا میزان آسیبپذیری فوری آنها کاهش یابد. چنین اقدامی همچنین میتواند نحوه توزیع توان رزمی آمریکا را که تهران در حال رصد آن است، تغییر دهد.
هشدار زودهنگام ایران درباره حملات از خارج منطقه
بیشتر بخوانید: اگر پاسپورت دارید و مبتلا به ایدز و سل نیستید…به ارتش روسیه خوش آمدید | مسکو در ایران بهدنبال گوشت جلوی توپ است؟
الجزیره نوشته: کمک روسیه همچنین میتواند توانایی ایران برای دریافت هشدار زودهنگام درباره حملاتی را افزایش دهد که از خارج منطقه آغاز میشوند. در جریان عملیات «چکش نیمهشب» در ژوئن ۲۰۲۵، بمبافکنهای بی-۲ اسپیریت از خاک اصلی ایالات متحده به پرواز درآمدند و تأسیسات هستهای ایران را هدف قرار دادند.
تهران میداند که امکان تکرار چنین حملهای علیه تأسیسات مستحکم و عمیق زیرزمینی وجود دارد. ازاینرو، ایران میتواند از توانایی ماهوارههای روسیه برای شناسایی نشانههای اولیه چنین عملیاتی استفاده کند.
بدیهی است که دسترسی به اطلاعات ماهوارهای روسیه، علاوه بر افزایش آمادگی برای مقابله با حملات احتمالی، به احتمال زیاد نقش محوری در برنامهریزی ایران برای اقدامات تلافیجویانه در منطقه نیز ایفا میکند.
همانطور که رهبران ایران هشدار دادهاند، دامنه خطر میتواند پالایشگاهها، پایانههای صادرات انرژی، تأسیسات آبشیرینکن و نیروگاههای برق را نیز در بر گیرد.
به عبارت دیگر، اگر ترامپ از تصمیم کنونی خود عقبنشینی کند و فرمان حمله مجدد به ایران را صادر کند، تهران نهتنها برای اقدامات ارتش آمریکا آماده خواهد بود، بلکه میتواند ضربهای ویرانگر به منطقه وارد کند.
چنین خساراتی میتواند تأمین آب و برق غیرنظامیان را مختل کند و آثار آن به بازارهای بینالمللی انرژی نیز منتقل شود.
جایگاه عربستان سعودی بهعنوان بزرگترین صادرکننده نفت خام جهان، اهمیت جهانی ویژهای به زیرساختهای صادراتی این کشور میبخشد.
کشورهای عربی همسایه در حاشیه خلیج فارس نیز، صرفنظر از میزان تأثیرگذاریشان بر تصمیم برای ازسرگیری جنگ، با پیامدهای چنین حملاتی مواجه خواهند شد.
اهرم فشار روسیه بر ایران از طریق اطلاعات فضایی
نکته مهم دیگر این است که روسیه با فراهم کردن چنین تواناییهای اطلاعاتی فضایی برای ایران، اهرم فشار قابلتوجهی را در اختیار خود حفظ میکند.
مسکو میتواند بدون ورود مستقیم به جنگ، از طریق کنترل میزان دسترسی ایران به اطلاعات، تهران را تقویت کند یا دامنه اقدامات آن را محدود سازد.
تمایل روسیه به اشتراکگذاری دادههای ماهوارهای، ناگزیر بر عملیات آینده آمریکا تأثیر خواهد گذاشت.
ارتش آمریکا از این پس باید چنین فرض کند که جابهجاییهای عمده نیروها، تجمع تجهیزات نظامی و فعالیتهای الکترونیکی آن میتوانند رصد شوند و اطلاعات مربوط به آنها بهسرعت در اختیار دشمن قرار گیرد.
این وضعیت احتمال غافلگیری عملیاتی را کاهش میدهد و آمریکا را ناگزیر میکند نیروهای خود را در مناطق گستردهتری پراکنده سازد، انتشار سیگنالهای الکترونیکی را کنترل کند و توانایی جابهجایی سریع نیروها و تجهیزات را افزایش دهد.
احتمال گسترش درگیریها از زمین به فضا
پیامدهای این تحولات تنها به جنگ کنونی محدود نمیشود.
ماه گذشته، یکی از ماهوارههای روسی مجموعه کاسموس به یک ماهواره تجاری فنلاندی نزدیک شد؛ اقدامی که احتمال دارد تمرینی برای اجرای یک حمله بوده باشد.
این حادثه نشان میدهد که درگیریهای روی زمین ممکن است به فضا نیز گسترش یابند و زیرساختهای ماهوارهای غیرنظامی و نظامی را با اختلال مواجه کنند.
در جنگهای کنونی و آینده، ممکن است شاهد تشدید درگیریها و گسترش آنها به فضای ماورای جو باشیم.