بازی دوگانه ترامپ با پیشنهاد ایران؛ رد توافق ۷ روزه، تأیید مذاکرات جدید
رویداد۲۴| دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا تنها یک روز بعد از رد این پیشنهاد ایران برای پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز، از احتمال برگزاری مذاکرات بیشتر با تهران در همین هفته خبر داده است. این موضع در نگاه نخست متناقض به نظر میرسد، اما مجموعه مواضع دو طرف نشان میدهد مسئله اصلی اکنون نه اصل مذاکره، بلکه شروط آغاز آن و ترتیب امتیازهایی است که تهران و واشنگتن انتظار دارند طرف مقابل ابتدا ارائه کند.
ایران پیشنهاد کرده بود در صورت کاهش فشار نظامی آمریکا، رفع برخی محدودیتهای اقتصادی و پایان محاصره دریایی، تنگه هرمز ظرف یک هفته بازگشایی شود و مسیر مذاکرات هستهای از سر گرفته شود. این پیشنهاد از طریق میانجیهای قطری به طرف آمریکایی منتقل شد و مذاکرات غیرمستقیم عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، با استیو ویتکاف و جرد کوشنر در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل نیز به بررسی همین چارچوب اختصاص داشت.
اما دونالد ترامپ روز شنبه این پیشنهاد را رد کرد. رئیسجمهور آمریکا گفت ایران به دنبال بازگشایی فوری تنگه هرمز است، اما واشنگتن حاضر نیست توافقی را بپذیرد که از نظر او امتیازات مورد انتظار آمریکا را تأمین نمیکند. با این حال، ترامپ روز یکشنبه در گفتوگو با آکسیوس اعلام کرد که انتظار دارد مذاکرات بیشتری با ایران در طول این هفته انجام شود. او گفت تهران خواهان توافق است، اما توافقی که مورد نظر او نیست و افزود که شاید آمریکا یک سال قبل با چنین توافقی موافقت میکرد. ترامپ همچنین گفت ایران «خیلی خود را دست بالا گرفت».
ترامپ پیشنهاد تهران را رد کرد، اما کانال مذاکره را باز گذاشت
اهمیت اظهارات جدید ترامپ در همین دوگانه است. اگرچه پیشنهاد مشخص ایران برای پایان جنگ و بازگشایی هرمز رد شده، اما واشنگتن دستکم در سطح اعلامی، اصل ادامه تماسهای دیپلماتیک را کنار نگذاشته است.
آکسیوس گزارش داده که قطر و برخی میانجیهای منطقهای تلاش میکنند شکاف میان تهران و واشنگتن را کاهش دهند. بر اساس این گزارش، میانجیهای قطری پس از دریافت پیشنهاد ایران، متنهای اصلاحی را میان دو طرف جابهجا کردهاند و احتمال برگزاری دور جدید گفتوگوهای غیرمستقیم نیز مطرح شده است.
عباس عراقچی نیز گفته است ایران همچنان راهحل دیپلماتیک را دنبال میکند و منتظر دریافت پاسخ رسمی آمریکا از طریق میانجیهاست. به این ترتیب، از نگاه تهران نیز رد علنی پیشنهاد از سوی ترامپ الزاماً به معنای بستهشدن کامل مسیر دیپلماسی نیست.
در نتیجه، آنچه اکنون در روابط تهران و واشنگتن شکل گرفته یک مذاکره درباره «شرایط مذاکره» است؛ هر دو طرف از گفتوگو صحبت میکنند، اما بر سر اینکه مذاکرات از کجا آغاز شود و چه امتیازی باید پیش از آن داده شود، اختلاف جدی دارند.
گره اصلی؛ هرمز در برابر تحریم و برنامه هستهای
مهمترین اختلافات دو طرف به خاطر اولویتهای متفاوت آنها است. بر اساس گزارش آکسیوس، ایران در پیشنهاد خود بر تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی تمرکز کرده و پیشنهاد داده بود در صورت برداشتهشدن فشار نظامی و برخی تحریمهای نفتی، روند بازگشایی تنگه و مذاکرات هستهای را در یک بازه هفتروزه آغاز کند. در مقابل، دولت ترامپ خواهان امتیازات هستهای از سوی ایران است.
به بیان سادهتر، تهران تلاش دارد مسئله جنگ، محاصره و هرمز را نقطه شروع توافق قرار دهد، در حالی که واشنگتن میخواهد مسئله برنامه هستهای و امتیازات مورد انتظار خود را در مرکز توافق قرار دهد.
همین تفاوت در نقطه شروع میتواند توضیح دهد چرا یک پیشنهاد برای پایان جنگ، بهرغم آنکه دربرگیرنده بازگشایی یک مسیر حیاتی انرژی برای بازار جهانی است، از سوی آمریکا پذیرفته نشده است.
واشنگتن چه چیزی را «بیش از حد» میداند؟
موضع آمریکا درباره علت رد پیشنهاد ایران نیز اکنون روشنتر شده است. مایک والتز، نماینده آمریکا در سازمان ملل، گفته است واشنگتن پیشنهاد هفتروزه ایران را به این دلیل رد کرده که تهران پیش از آغاز مذاکرات هستهای، خواهان دسترسی به میلیاردها دلار منابع مسدودشده و رفع تحریمها بوده است. والتز این مسئله را بهعنوان درخواست دریافت امتیازات پیش از مذاکره مطرح کرده است.
واشنگتن میخواهد اطمینان حاصل کند که هرگونه کاهش فشار اقتصادی یا دسترسی ایران به منابع، در مقابل امتیازهای مشخص هستهای و امنیتی قرار میگیرد. تهران نیز ظاهراً تلاش دارد ابتدا بخشی از فشارهای نظامی و اقتصادی برداشته شود تا زمینه برای ادامه مذاکرات فراهم شود. در واقع اختلاف بر سر این است که چه کسی باید قدم اول را بردارد؟
قطر؛ حلقه اتصال تهران و واشنگتن
در این میان نقش قطر نیز برجستهتر شده است. مقامهای قطری در روزهای اخیر پیامهای دو طرف را منتقل کردهاند و تلاش برای اصلاح متن پیشنهادی نیز از طریق همین کانال ادامه داشته است. آکسیوس گزارش داده است که میانجیهای قطری در تلاش هستند نسخهای قابل قبول برای هر دو طرف پیدا کنند.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که تهران و واشنگتن در شرایط فعلی حتی در صورت تمایل به مذاکره مستقیم، هنوز با اختلافات سیاسی و امنیتی جدی مواجهاند؛ بنابراین کانالهای غیرمستقیم میتوانند امکان ادامه گفتوگو را بدون آنکه دو طرف مجبور به اعلام توافق سیاسی گسترده شوند، حفظ کنند.
اکنون باید منتظر ماند و دید که در نتیجه رایزنیهای جاری و تلاش قطر آیا راهی برای پر کردن فاصله میان پیشنهاد اولیه ایران و خواستههای واشنگتن یافت میشود یا خیر. ایران پیشنهاد کرده است یک روند سریع برای پایان جنگ، کاهش فشار نظامی، بازگشایی هرمز و ازسرگیری مذاکرات هستهای شکل بگیرد. آمریکا، اما میگوید رفع تحریمها و آزادسازی منابع ایران نمیتواند بدون دریافت امتیازهای مشخص انجام شود. همزمان، ترامپ باوجود رد پیشنهاد تهران، از مذاکرات بیشتر در همین هفته سخن میگوید.
در چنین شرایطی، سرنوشت مذاکرات بیش از هر چیز به این بستگی دارد که آیا میانجیها میتوانند ترتیبی پیدا کنند که مسئله «قدم اول» را حل کند یا نه. اگر این گره باز شود، بازگشایی هرمز میتواند به بخشی از یک توافق گستردهتر تبدیل شود؛ اگر نه، حتی ادامه تماسهای دیپلماتیک نیز ممکن است صرفاً به معنای مدیریت بحران باشد، نه پایان آن.
