مصلایی در دل ارگ تاریخی قورتان؛ میراث فرهنگی پشت دیوار مالکیت خصوصی ماند! | ۲۰ سال اعتراض، بدون نتیجه
رویداد۲۴ | امیرحسین جعفری- ساخت یک مصلا وسط بزرگترین ارگ خشتی سالم کشور، واقعیتی است که در شرق اصفهان رخ داده است. حادثه‌ای که سال‌ها از کلنگ اولیه آن گذشته، اما هنوز زخم آن تازه است.
ارگ تاریخی قورتان در شرق اصفهان فقط مجموعه‌ای از دیوار‌ها و برج‌های خشتی نیست. این دژ بخشی از تاریخ سکونت، شیوه دفاع و معماری بومی در حاشیه زاینده‌رود است. قورتان در محدوده شهرستان ورزنه و حدود ۱۱۰ کیلومتری شرق اصفهان قرار دارد و از آن به‌عنوان یکی از بزرگترین قلعه‌های مسکونی خشتی ایران یاد می‌شود. این ارگ پس از ارگ بم به‌عنوان دومین بنای بزرگ خشتی کشور شناخته می‌شود. وسعت آن حدود ۴۳ تا ۴۶ هزار مترمربع است و با بارو‌هایی به ارتفاع ۹ تا ۱۲ متر و ۱۴ برج دیده‌بانی احاطه شده است.
قدمت سازه اصلی به دوره ساسانیان (حدود ۴۲۱–۴۳۹ میلادی، زمان بهرام گور) بازمی‌گردد و شواهد سفالی حتی سکونت هخامنشی را نیز نشان می‌دهد. در دوره‌های بعدی به‌عنوان پادگان نظامی دیلمیان و سپس سکونتگاه مردم محلی مورد استفاده قرار گرفته و تا دهه‌های اخیر بخشی از آن مسکونی بوده است. این ارگ در سال ۱۳۸۷ با شماره ۲۲۹۳۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و به‌عنوان یکی از معدود قلعه‌های خشتی زنده و مسکونی کشور اهمیت ویژه‌ای دارد.
حصار، برج‌ها، ورودی‌ها و بقایای فضا‌های مسکونی آن تصویری از پیوند معماری، جغرافیا و زندگی مردم منطقه را حفظ کرده است. نام این ارگ در روزهای اخیر نه به‌دلیل کشفی باستان‌شناختی یا طرحی برای مرمت، بلکه به‌خاطر انتقاد از وجود یک مصلا با مصالح جدید در میان بافت خشتی آن بر سر زبان‌ها افتاده است. پیگیری رویداد۲۴ نشان می‌دهد این ساخت‌وساز اتفاقی تازه نیست اما با وجود اعتراضات چندین ساله، هنوز در مورد آن تجدیدنظری صورت نگرفته است.
روایت تازه از یک ساخت و ساز قدیمی
احمد زیدآبادی، روزنامه‌نگار و تحلیلگر سیاسی در روزهای اخیر یادداشتی با عنوان «مصلی در دل ارگ!» به این سازه اعتراض کرده است. او نوشت: «درست در قلب سازهٔ خشت و گلی ارگ قورتان در بیابان شرق اصفهان، مصلای بزرگی با مصالح جدید به پا کرده‌اند که کل سازه را از شکل انداخته و به کلی بی‌ربط کرده است!»
زیدآبادی این وضعیت را با ماجرای ارگ تاریخی تبریز مقایسه کرد و پرسید چنین ساخت‌وساز‌هایی از کجا ناشی می‌شوند و چه افراد یا نهاد‌هایی مسئول آن‌اند. او همچنین از استفاده ابزاری از دین برای پیشبرد پروژه‌هایی مانند مسجد، حسینیه، مصلا و حوزه علمیه در محدوده‌هایی انتقاد کرد که ممکن است با حفاظت از میراث تاریخی یا منابع طبیعی تعارض داشته باشند.
میراث فرهنگی: مصلا بیش از ۲۰ سال قدمت دارد
بیشتر بخوانید: خط ۲ مترو اصفهان در کمین تاریخ ایران | آیا مسجد جامع عتیق قربانی بعدی توسعه شهری است؟
سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان به خبرنگار رویداد۲۴ می گوید مصلا بیش از ۲۰ سال پیش ساخته شده و میراث فرهنگی در همان زمان نیز به آن اعتراض کرده بود.
به گفته او، مالکیت خصوصی محل یکی از موانعی بود که جلوگیری از ساخت‌وساز را برای میراث فرهنگی دشوار کرد و سرانجام مصلا احداث شد.
آنچه اعتراض به حضور مصلا در دل ارگ تاریخی اصفهان را جدی می کند، اثر سازه بر سیمای تاریخی محل است و این موضوع حتی با گذشت دو دهه همچنان می‌تواند محل بحث کارشناسان معماری و میراث فرهنگی باشد و همچنان مسئولیت را بر دوش نهاد عمومی حافظ میراث فرهنگی نگه می دارد.
مالکیت خصوصی به‌تنهایی همه ابعاد ماجرا را توضیح نمی‌دهد. برای روشن شدن وضعیت حقوقی پرونده باید مشخص شود زمین در زمان احداث چه وضعیتی داشته است؟ مصلا و ارگ در محدوده ثبت‌شده یا حریم مصوب قرار داشته‌اند یا نه؟ میراث فرهنگی آن زمان چه ابزار قانونی برای توقف یا اصلاح طرح در اختیار داشته است. اگرچه هرچه بیشتر در دل کویر‌های ایران برویم، مسئله حفاظت و مرمت بنا‌های تاریخی بیشتر نادیده گرفته می‌شود و متخلفین فضای بیشتری برای فعالیت دارند.
سابقه تخریب امکان تاریخی به بهانه مالکیت خصوصی
ماجرای قورتان بی سابقه نیست. در سال‌های گذشته موارد دیگری از تعارض ساخت‌وساز مذهبی یا عمومی با حفاظت از آثار تاریخی خبرساز شده است. هرچند همه این پرونده‌ها از نظر ماهیت و جزئیات حقوقی یکسان نیستند و نباید همه را تخلف قطعی دانست.
ارگ علیشاه تبریز یکی از نمونه های مهم این تخریب است. این ارگ از آثار ثبت‌شده ملی و از نماد‌های تاریخی تبریز است. گزارش‌های سال‌های گذشته از تخریب و خاک‌برداری در بخش‌هایی از محدوده آن در جریان پروژه مصلای مجاور و اعتراض فعالان میراث فرهنگی خبر داده‌اند. زیدآبادی درباره این ساخت و ساز مدعی شده «امام‌جمعهٔ وقت پایش را در یک کفش کرد که به بهای آسیب‌زدن به مهمترین میراث تاریخی شهر، مصلای خود را بغل آن بنا کند!»
تخت جمشید هم از این ساخت و سازها در امان نبوده است. در آذر ۱۳۹۳ اداره میراث فرهنگی مرودشت از ساخت مسجد دانشگاه آزاد این شهر در حریم درجه دو تخت جمشید شکایت کرد. به گفته مسئولان وقت، ارتفاع گنبد و مناره‌ها و بخشی از مشخصات ساختمان با ضوابط حریم همخوانی نداشت و میراث فرهنگی خواستار اصلاح سازه و از جمله حذف گنبد و مناره‌ها شده بود.
عمارت نورمهال همدان در سال ۱۳۹۸ قربانی یک ساخت‌وساز متعلق به کمیته امداد در حریم این عمارت تاریخی شد. وضعیتی که در همان زمان میان فعالان میراث فرهنگی و مسئولان اختلاف ایجاد کرده بود. ظاهرا پروژه با موافقت قبلی میراث فرهنگی برای صدور پروانه ساخت طرح شده بود، اما گودبرداری و نگرانی درباره اثر آن بر بنای تاریخی اعتراض‌هایی به دنبال داشت. این پرونده مستقیماً به ساخت مصلا یا مسجد مربوط نبود، اما مسئله مشترک آن مدیریت ساخت‌وساز در حریم آثار تاریخی بود.
مسجد تاریخی میرزا اسماعیل خوانسار هم در آذر ۱۴۰۳ با خطر تخریب مسجد و احداث مسجدی جدید در حریم بلافصل خانه تاریخی حبیبی روبه رو شد. رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان خوانسار به ایسنا گفت هیئت‌امنا مسجد را بدون مجوز تخریب کرده است.
در همه این موارد یک نقطه مشترک وجود دارد و آن اینکه حفاظت از میراث تاریخی به جلوگیری از تخریب مستقیم بنای ثبت‌شده محدود نمی‌شود. ارتفاع، مصالح، فرم معماری و نحوه استقرار سازه‌های تازه نیز می‌تواند هویت یک مجموعه تاریخی را حفظ یا مخدوش کند و حفظ این حریم برعهده نهاد عمومی است. بی‌توجهی نهاد متولی حراست از میراث فرهنگی کشور اگر ناشی از ملاحظات سیاسی_یا آنطور که زیدآبادی می‌گوید «سواستفاده از دین از طریق ساخت مسجد و حسینیه و مصلی و حوزهٔ علمیه برای بستن دهان منتقد» باشد، وا اسفا را باید بلندتر فریاد زد.
