چرا توسعه اقتصاد دیجیتال بدون اپراتور‌ها ممکن نیست؟ | همراه اول، بازیگر کلیدی تحول دیجیتال کشور
رویداد۲۴| وقتی پرداخت‌های بانکی، خرید‌های روزمره، آموزش، حمل و نقل، سرگرمی و بخش مهمی از فعالیت کسب و کار‌ها به اینترنت وابسته شده است، دیگر نمی‌توان شبکه ارتباطی را ابزاری برای برقراری تماس یا دسترسی به فضای مجازی دانست. شبکه‌ای که میلیون‌ها کاربر و هزاران کسب و کار را به خدمات دیجیتال متصل می‌کند، بخشی از زیرساخت اقتصادی کشور است که کیفیت و ظرفیت آن می‌تواند بر بهره‌وری بنگاه‌ها، دسترسی مردم به خدمات و امکان شکل‌گیری بازار‌های جدید اثر بگذارد. از همین منظر، توسعه اقتصاد دیجیتال بدون سرمایه‌گذاری مستمر اپراتور‌های ارتباطی، با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهد شد.
در بازار ارتباطات ایران، نقش اپراتور‌ها فراتر از تأمین امکان تماس و دسترسی به اینترنت است. گستردگی استفاده از خدمات آنلاین و وابستگی روزافزون فعالیت‌های اقتصادی به بستر‌های ارتباطی، اپراتور‌های بزرگ را به یکی از بازیگران اثرگذار در مسیر تحول دیجیتال تبدیل کرده است. در این چارچوب، همراه اول به واسطه حضور گسترده در بازار، می‌تواند در توسعه زیرساخت‌های مورد نیاز کسب و کار‌های دیجیتال، تسهیل دسترسی به خدمات نوین و فراهم کردن زمینه گسترش کاربرد فناوری در بخش‌های مختلف اقتصاد نقش‌آفرینی کند. استمرار این نقش، به توان سرمایه‌گذاری، ارتقای کیفیت شبکه و انطباق زیرساخت‌های ارتباطی با نیاز‌های در حال تغییر جامعه و اقتصاد وابسته است. به همین دلیل، نقش زیرساخت‌های ارتباطی را نمی‌توان به برقراری ارتباط محدود کرد و باید سهم آنها را در شکل‌گیری و توسعه ارزش اقتصادی اقتصاد دیجیتال در نظر گرفت.
اقتصاد دیجیتال از زیرساختی آغاز می‌شود که کمتر دیده می‌شود
بخش قابل مشاهده اقتصاد دیجیتال، اپلیکیشن‌ها، فروشگاه‌های اینترنتی، سامانه‌های بانکی و پلتفرم‌های خدماتی هستند، اما پشت این خدمات، زنجیره‌ای از زیرساخت‌های فنی قرار دارد که از سایت‌های ارتباطی و شبکه انتقال تا مدیریت ترافیک و توزیع محتوا را در بر می‌گیرد. هر تراکنش آنلاین، هر سفارش اینترنتی و هر ارتباط میان کاربر و یک خدمت دیجیتال، به عملکرد این زنجیره وابسته است.
برآورد انجمن جهانی اپراتور‌های تلفن همراه (GSMA) در گزارش «اقتصاد موبایل ۲۰۲۵» نشان می‌دهد فناوری‌ها و خدمات موبایلی در سال ۲۰۲۴ حدود ۶.۵ تریلیون دلار ارزش افزوده اقتصادی در جهان ایجاد کرده‌اند؛ رقمی معادل ۵.۸ درصد تولید ناخالص داخلی جهان. این رقم به کل اکوسیستم موبایل، از اپراتور‌ها و تأمین‌کنندگان تجهیزات تا ارائه‌دهندگان محتوا و خدمات دیجیتال، مربوط است و نباید با درآمد مستقیم اپراتور‌ها یکسان تلقی شود.
همراه اول و مقیاس بازار و مسئولیت توسعه زیرساخت
جایگاه همراه اول در بازار تلفن همراه ایران، اهمیت نقش آن را در این معادله افزایش می‌دهد. طبق گزارش اخیر از داده‌های رگولاتوری، این اپراتور در بهار ۱۴۰۵ بیش از ۹۴.۷ میلیون مشترک فعال داشته و در هر دو بخش سیم کارت‌های دائمی و اعتباری در صدر بازار قرار گرفته است. سهم ۵۴ درصدی همراه اول از کل بازار تلفن همراه، نشان دهنده مقیاس فعالیت آن است. در بازاری با این ابعاد، توسعه زیرساخت باید همزمان به دو نیاز پاسخ دهد: گسترش دسترسی در نقاطی که ظرفیت یا پوشش کافی ندارند و افزایش توان شبکه در مناطقی که مصرف داده و تقاضا برای خدمات دیجیتال رو به رشد است. اگر ظرفیت شبکه متناسب با افزایش تقاضا توسعه پیدا نکند، حتی فراگیر بودن دسترسی نیز لزوماً به معنای تجربه مطلوب کاربران نخواهد بود.
اطلاعات اعلام شده از سوی همراه اول درباره پروژه‌های ارتباطی اخیر نمونه‌ای از سرمایه‌گذاری در این دو حوزه را نشان می‌دهد. بر اساس اطلاعیه‌ای که شرکت منتشر کرده، از میان ۷۹۴۷ پروژه ارتباطی افتتاح شده با حضور رئیس‌جمهوری، همراه اول اجرای ۱۰۵۰ پروژه را بر عهده داشته است. این مجموعه شامل ۹۶۷ پروژه توسعه و افزایش ظرفیت شبکه و ۸۳ سایت ارتباطی جدید بوده است. همچنین طبق همین اطلاعیه، توسعه شبکه در ۲۲ استان با استفاده از فناوری ۵G و افزایش ظرفیت LTE انجام شده است.
در بخش زیرساخت انتقال نیز افزایش ۴۰۰۰ گیگابیت بر ثانیه‌ای ظرفیت شبکه IPBB و توسعه زیرساخت توزیع محتوا و میزبانی صاحبان محتوا تا ظرفیت ۱۰۰۰ گیگابیت بر ثانیه از جمله اقدامات اعلام شده بوده است. این پروژه‌ها از آن جهت اهمیت دارند که عملکرد اقتصاد دیجیتال فقط به اتصال کاربر به سایت مخابراتی وابسته نیست؛ داده باید در لایه‌های مختلف شبکه با ظرفیت و پایداری کافی منتقل شود و خدمات پرترافیک به شکلی کارآمد در دسترس قرار گیرند.
سرمایه‌گذاری مستمر آلمان برای پاسخ به تقاضای دیجیتال
تجربه آلمان نشان می‌دهد توسعه زیرساخت ارتباطی حتی در اقتصاد‌های پیشرفته به سرمایه‌گذاری مستمر نیاز دارد. بر اساس گزارش سال ۲۰۲۵ آژانس فدرال شبکه آلمان، شرکت‌های مخابراتی این کشور در همان سال حدود ۱۵.۳ میلیارد یورو در دارایی‌های ثابت سرمایه‌گذاری کردند و توسعه فیبر نوری و زیرساخت ارتباطات سیار همچنان از محور‌های اصلی این سرمایه‌گذاری بود.
همان گزارش از افزایش حجم داده منتقل شده در شبکه‌های سیار آلمان از ۹.۶ میلیارد گیگابایت در سال ۲۰۲۴ به ۱۰.۹ میلیارد گیگابایت در سال ۲۰۲۵ حکایت دارد. متوسط مصرف ماهانه داده به ازای هر سیم کارت فعال حدود ۱۳ درصد افزایش یافت و به ۸.۴ گیگابایت رسید.
این ارقام نشان می‌دهد با گسترش استفاده از خدمات آنلاین، تقاضا برای ظرفیت شبکه افزایش می‌یابد. بنابراین، سرمایه‌گذاری اپراتور‌ها فرایندی مداوم برای پاسخگویی به رشد مصرف، توسعه خدمات جدید و حفظ کیفیت ارتباطات است. تجربه آلمان همچنین نشان می‌دهد که توسعه شبکه ثابت و سیار باید مکمل یکدیگر باشد و اقتصاد دیجیتال به ترکیبی از زیرساخت‌های ارتباطی نیاز دارد.
نگاهی به سیاستگذاری ارتباطی در کره جنوبی
در کره جنوبی نیز سیاستگذاری ارتباطی با نگاه به کاربرد‌های اقتصادی فناوری انجام شده است. وزارت اقتصاد و دارایی این کشور در سال ۲۰۱۹ با اشاره به برنامه توسعه خدمات ۵G، از نقش این فناوری در تحول تولید، لجستیک، سلامت، ایمنی و آموزش سخن گفت. دولت کره جنوبی همچنین اعلام کرد با تخصیص فرکانس، حمایت از تحقیق و توسعه و ارائه مشوق‌های مالیاتی برای توسعه شبکه‌های ۵G، انتظار می‌رود بیش از ۳ تریلیون وون سرمایه‌گذاری شرکتی انجام شود.
اهمیت این تجربه در آن است که شبکه نسل پنجم بستری برای توسعه کارخانه‌های هوشمند، ارتباط تجهیزات صنعتی، خدمات سلامت دیجیتال و راهکارهای مبتنی بر تبادل سریع داده است. البته تحقق این اهداف تنها به اپراتور‌ها وابسته نیست و سیاست صنعتی، نوآوری، نیروی انسانی متخصص و همکاری بخش خصوصی و دولت در آن نقش دارند. پیام اصلی این تجربه آن است که زیرساخت ارتباطی زمانی بیشترین ارزش را ایجاد می‌کند که با نیاز‌های واقعی صنایع و خدمات اقتصادی پیوند بخورد.
از توسعه شبکه تا خلق ارزش اقتصادی
توسعه اقتصاد دیجیتال زمانی به نتایجی فراتر از گسترش دسترسی به اینترنت منجر می‌شود که زیرساخت‌های ارتباطی با نیاز‌های واقعی اقتصاد پیوند بخورند. برای همراه اول، این مسیر می‌تواند علاوه بر ارتقای پوشش و ظرفیت شبکه، توسعه راهکار‌هایی در حوزه اینترنت اشیا، هوشمندسازی صنایع، خدمات ابری و مدیریت داده را نیز در بر گیرد که ظرفیت دارند ارتباطات را به ابزاری برای افزایش بهره‌وری، بهبود فرایند‌های کسب و کار و شکل‌گیری خدمات جدید تبدیل کنند. تحقق این ظرفیت، مستلزم آن است که توسعه شبکه بخشی از برنامه بلندمدت تحول اقتصادی و فناوری کشور تلقی شود.
در این میان، سرمایه‌گذاری مستمر در زیرساخت‌های ارتباطی، پیش شرط حفظ پویایی اقتصاد دیجیتال است که به منابع مالی پایدار، مقررات پیش‌بینی‌پذیر و امکان برنامه‌ریزی بلندمدت نیاز دارد. در مقابل، سنجش نتایج آن باید بر کیفیت و پایداری ارتباطات، دسترسی مناسب کاربران و میزان تأثیرگذاری فناوری بر فعالیت‌های اقتصادی استوار باشد.
تجربه بازار‌های پیشرو نشان می‌دهد که مزیت رقابتی اقتصاد دیجیتال فقط از توسعه پلتفرم‌ها و خدمات آنلاین حاصل نمی‌شود و به توان زیرساخت‌ها در همراهی با نوآوری و پاسخگویی به نیاز‌های آینده نیز وابسته است. از این منظر، نقش اپراتور‌هایی مانند همراه اول زمانی به بیشترین ارزش اقتصادی منجر می‌شود که توسعه شبکه، نوآوری در خدمات و نیاز‌های بنگاه‌ها و جامعه در مسیری هماهنگ پیش بروند.
