ترامپ، پوتین و شی در آستانه یک دیدار تاریخی؛ آیا سرنوشت جنگ ایران در چین تعیین میشود؟
رویداد۲۴| دیدار کمسابقه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در چین، در شرایطی که جنگ ایران و بحران اوکراین همچنان بر معادلات جهانی سایه انداخته، توجهها را به احتمال شکلگیری تفاهمی تازه میان سه قدرت بزرگ جلب کرده است. هرچند هنوز نشانهای از توافقی بزرگ برای حل بحرانهای بینالمللی وجود ندارد، اما موضوعاتی مانند کنترل تسلیحات هستهای، امنیت انرژی و آینده تنشهای خاورمیانه میتواند این نشست را به نقطه عطفی در روابط قدرتهای بزرگ تبدیل کند؛ نشستی که پیامدهای آن برای ایران نیز کماهمیت نخواهد بود.
بازگشت دیپلماسی قدرتهای بزرگ یا تقسیم دوباره جهان؟
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، سفر آسیایی خود را از روز دوشنبه ۲۵ آبان با حضور در فیلیپین و شرکت در اجلاس آسهآن آغاز کرده است. او قرار است در اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شهر شنژن چین شرکت کند. مهمترین اتفاق این سفر، اما دیدار سهجانبه او با شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در روز پنجشنبه ۲۸ آبان خواهد بود؛ نشستی که نخستین دیدار رودرروی سه رهبر در چنین قالبی محسوب میشود.
اهمیت این دیدار تنها به حضور همزمان رهبران سه قدرت بزرگ جهان محدود نیست. آمریکا، چین و روسیه در سالهای اخیر درگیر رقابتهای اقتصادی، نظامی و ژئوپلیتیکی بودهاند و حالا قرار است در شرایطی که چندین بحران بینالمللی جریان دارد، درباره موضوعاتی مشترک گفتوگو کنند.
وزارت خارجه چین این نشست را دارای اهمیت تاریخی توصیف کرده و گفته است رهبران سه کشور درباره حفظ صلح جهانی، ثبات راهبردی روابط قدرتهای بزرگ و مدیریت اختلافات گفتوگو خواهند کرد.
با این حال، چنین دیداری نگرانیهایی را نیز در میان کشورهای دیگر ایجاد کرده است. مقایسه این نشست با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ و توافق قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم درباره نظم پس از جنگ، از جمله موضوعاتی است که در تحلیلهای رسانهای مطرح شده است. البته شرایط امروز جهان با دوران پایان جنگ جهانی دوم تفاوتهای اساسی دارد و نمیتوان از یک نشست سهجانبه انتظار داشت که بهتنهایی نقشه نفوذ قدرتها را از نو ترسیم کند. با این وجود، احتمال توافقهای پشتپرده درباره برخی بحرانها و مسائل راهبردی، نگرانی کشورهای کوچکتر و متحدان آمریکا در اروپا و آسیا را افزایش داده است.
از اوکراین تا ایران؛ سه رهبر چقدر بر سر بحرانهای جهانی اختلاف دارند؟
یکی از مهمترین پرسشها درباره این نشست، امکان دستیابی به تفاهم درباره جنگ اوکراین و جنگ ایران است. دونالد ترامپ پیش از سفر آسیایی خود اعلام کرد که قصد دارد درباره جنگ اوکراین، منع گسترش تسلیحات هستهای و جنگ ایران با رهبران روسیه و چین گفتوگو کند. با این حال، مقامهای آمریکایی پیشتر گفته بودند موضوع اصلی نشست سهجانبه، کاهش تسلیحات هستهای و جنگ ایران خواهد بود و قرار نیست جنگ اوکراین در دستور کار رسمی این دیدار قرار گیرد. همین تفاوت مواضع نشان میدهد که هنوز حتی درباره دستور کار نشست نیز ابهامهایی وجود دارد.
در پرونده اوکراین، منافع روسیه و آمریکا بهسادگی قابل جمع نیست. پوتین به دنبال تثبیت دستاوردهای نظامی و سیاسی روسیه و رسیدن به توافقی مطابق خواستههای مسکو است، در حالی که هرگونه توافق درباره آینده اوکراین بدون مشارکت کییف و اروپا با مخالفت جدی متحدان غربی اوکراین روبهرو خواهد شد. از سوی دیگر، چین نیز با وجود روابط نزدیک با روسیه، ملاحظات اقتصادی و سیاسی خود را دارد و لزوماً حاضر نیست برای پیشبرد خواستههای مسکو هزینهای جدی بپردازد.
در پرونده ایران نیز وضعیت پیچیدهتر است. چین از تداوم جنگ و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی، بهویژه تنگه هرمز، آسیب میبیند و به همین دلیل انگیزه دارد که به کاهش تنشها کمک کند. پکن در ماههای گذشته نیز تلاش کرده است خود را بهعنوان بازیگری میانجی و طرفدار بازگشت به مذاکرات معرفی کند. بنابراین، احتمال همراهی چین با تلاشهای واشنگتن برای مهار بحران و بازگشایی مسیرهای کشتیرانی وجود دارد؛ هرچند این همراهی الزاماً به معنای پذیرش همه خواستههای آمریکا درباره ایران نیست.
در مقابل، موقعیت روسیه متفاوت است. مسکو از افزایش قیمت انرژی و اختلال در بازار جهانی نفت، منافع اقتصادی قابل توجهی به دست آورده است. گزارشهای مراکز پژوهشی حوزه انرژی نیز از افزایش درآمدهای صادراتی روسیه در پی بحران هرمز حکایت دارند. به همین دلیل، ممکن است محاسبات اقتصادی کرملین با تلاش برای پایان سریع بحران در خاورمیانه همسو نباشد. این مسئله میتواند یکی از موانع شکلگیری تفاهم سهجانبه درباره ایران باشد.
سرنوشت ایران در دست سه قدرت؛ مسکو میتواند مانع توافق شود؟
در این شرایط احتمال همگرایی سه کشور در حوزههایی مانند انرژی، اقتصاد و فناوری بیشتر از دستیابی به توافق درباره بحرانهای سیاسی و نظامی جهان است.
ولی نصر، تحلیلگر روابط بینالملل و مشاور پیشین دولت باراک اوباما، نشست سهجانبه ترامپ، شی و پوتین را یکی از نقاط تعیینکننده در روند تصمیمگیری درباره جنگ ایران دانسته است. این ارزیابی نشان میدهد که اهمیت نشست پیش رو برای تهران فراتر از یک ملاقات تشریفاتی میان رهبران جهان است.
البته نباید از این موضوع نتیجه گرفت که سرنوشت جنگ ایران در یک جلسه سهجانبه تعیین خواهد شد. تصمیمگیری درباره پایان جنگ، به مواضع تهران و واشنگتن، شرایط میدانی، مطالبات اسرائیل و محاسبات کشورهای منطقه نیز وابسته است. با این حال، همراهی یا مخالفت دو قدرت شرقی میتواند بر هزینهها و فرصتهای دیپلماتیک هر دو طرف تأثیر بگذارد.
انرژی و فناوری؛ جایی که احتمال توافق سه قدرت بیشتر است
در کنار بحرانهای سیاسی و نظامی، انرژی و فناوری از مهمترین محورهایی هستند که میتوانند زمینه همکاری سه کشور را فراهم کنند. آمریکا به دنبال مدیریت قیمت انرژی و تقویت موقعیت خود در بازار جهانی است، روسیه به دنبال حفظ و گسترش درآمدهای صادراتی خود و چین نیز برای تأمین امنیت انرژی و استمرار فعالیت اقتصادی به ثبات مسیرهای انتقال نفت و گاز نیاز دارد.
تنگه هرمز و بابالمندب در این میان اهمیت ویژهای دارند. هرگونه اختلال در این مسیرها مستقیماً بر تجارت جهانی و امنیت انرژی تأثیر میگذارد. از این منظر، حتی اگر سه کشور درباره آینده سیاسی ایران یا جنگ اوکراین به توافق نرسند، ممکن است درباره ضرورت جلوگیری از گسترش بحران و حفظ جریان انتقال انرژی به تفاهمهایی دست پیدا کنند.
فناوری، بهویژه هوش مصنوعی و تراشههای پیشرفته، نیز موضوع مهم دیگری است. البته این حوزه بیش از آنکه زمینه همکاری سهجانبه باشد، عرصه رقابت جدی واشنگتن و پکن است. آمریکا از یک سو به دنبال حفظ برتری فناوری خود و محدود کردن دسترسی چین به فناوریهای حساس است و از سوی دیگر نمیخواهد رقابت اقتصادی با پکن به تقابل کنترلنشده تبدیل شود.
در نهایت، نباید انتظار داشت نشست شنژن به توافقی فراگیر درباره همه بحرانهای جهان منجر شود. حتی در موضوع کنترل تسلیحات هستهای نیز موانع جدی وجود دارد. زرادخانه هستهای آمریکا و روسیه بهمراتب بزرگتر از چین است و پکن تاکنون تمایل چندانی به پذیرش محدودیتهای مشترک در شرایط نابرابر نشان نداده است. از سوی دیگر، پیمان استارت نو میان آمریکا و روسیه در فوریه ۲۰۲۶ منقضی شده و نبود یک چارچوب الزامآور برای کنترل تسلیحات هستهای، ضرورت گفتوگو میان سه قدرت را بیشتر کرده است.
بنابراین، دیدار ترامپ، پوتین و شی را باید بیش از آنکه آغاز یک توافق بزرگ برای حل بحرانهای جهان دانست، تلاشی برای مدیریت رقابت میان قدرتهای بزرگ ارزیابی کرد. برای ایران نیز مسئله اصلی این است که در شرایطی که هر سه کشور منافع متفاوتی در خاورمیانه دارند، تا چه اندازه میتواند از این رقابت به نفع خود استفاده کند. اتکا به حمایت روسیه و چین بدون در نظر گرفتن محاسبات مستقل این دو کشور، میتواند محاسبهای پرهزینه باشد؛ بهخصوص اگر در شنژن منافع اقتصادی و راهبردی سه قدرت بر سر کاهش تنشهای منطقهای به یکدیگر نزدیک شود.